Akcja T4

Pro­ku­ra­tor pio­nu śled­cze­go IPN w Kato­wi­cach wsz­czął śledz­two w spra­wie zbrod­ni prze­ciw­ko ludz­ko­ści, któ­rej dopu­ści­li się Niem­cy w latach 1939–45 pod­czas akcji T4 w szpi­ta­lu psy­chia­trycz­nym w Lublińcu.

Pozna­li­śmy uza­sad­nie­nie wsz­czę­cia śledz­twa w spra­wie akcji T‑4 w szpi­ta­lu w Lubliń­cu. Obej­mu­je ono m.in. popeł­nie­nie zbrod­ni nazi­stow­skiej, któ­ra sta­no­wi­ła zbrod­nię wojen­ną oraz zbrod­nię prze­ciw­ko ludz­ko­ści – zabójstw pacjen­tów szpi­ta­la psy­chia­trycz­ne­go w cza­sie II woj­ny świa­to­wej. Nie wyklu­czo­ne, że pod­czas zbrod­ni­czej euta­na­zji, nie­miec­cy leka­rze – psy­chia­trzy wraz z pomoc­ni­ka­mi, zamor­do­wa­li kil­ku­set cho­rych – dzie­ci i dorosłych.

Prze­ciw­ni­cy śledztw IPN będą uży­wać argu­men­tu, że takie śledz­two jest nie­po­trzeb­ne, sko­ro spraw­cy nie żyją. Odpo­wiedź jest pro­sta – celem tego śledz­twa jest usta­le­nie praw­dy, zadość­uczy­nie­nie pamię­ci ofiar, któ­re nigdy nie docze­ka­ły spra­wie­dli­wo­ści, ich rodzi­ny nie docze­ka­ły się ofi­cjal­ne­go uzna­nia cier­pie­nia bli­skich, a zbrod­nia w Lubliń­cu jest nie­mal nieznana.

Waż­ne jest też to, że ofi­cjal­ne śledz­two i usta­le­nia pro­ku­ra­tu­ry będą chro­nić przed rewi­zjo­ni­zmem i nega­cją zbrod­ni, a zwo­len­ni­cy tego nie zakwe­stio­nu­ją fak­tów usta­lo­nych przez pro­ku­ra­tu­rę. To sygnał, że zbrod­nie prze­ciw­ko ludz­ko­ści nie przedaw­nia­ją się, a Pol­ska nie zapo­mi­na o ofia­rach nie­miec­kich zbrod­nia­rzy, tak­że w lekar­skich kitlach.

Śledz­twa i mataczenia

W Pol­sce do tej podej­mo­wa­no dwie pró­by posta­wie­nia przed sądem spraw­ców zbrod­ni Akcji T‑4 w szpi­ta­lu psy­chia­trycz­nym w Lubliń­cu. Pierw­sza – to śledz­two pro­wa­dzo­ne przez pol­skie orga­ny ści­ga­nia i Głów­ną Komi­sję Bada­nia Zbrod­ni Nie­miec­kich w latach 60. ub. wie­ku. Mate­ria­ły zosta­ły prze­ka­za­ne w 1968 r. nie­miec­kiej pro­ku­ra­tu­rze w Dort­mun­dzie z żąda­niem wsz­czę­cia śledz­twa. O losach śledz­twa, któ­re pro­ku­ra­tor w Dort­mun­dzie zaj­mo­wał się aż 9 lat, piszę poniżej.

Dru­gi raz pol­skie śledz­two rusza w 2001 roku. Tym razem pro­ku­ra­tor IPN Marze­na Kusion wsz­czy­na śledz­two, któ­re jed­nak nie doty­czy przy­pad­ków zbrod­ni­czej euta­na­zji pacjen­tów w szpi­ta­lu w Lubliń­cu, ale prze­pro­wa­dza­nych eks­pe­ry­men­tów pseudomedycznych.

Bie­głym w tym śledz­twie zosta­je psy­chia­tra Krzysz­tof Czu­ma, któ­ry – jak usta­li­ła Kali­na Bła­że­jow­ska w swo­jej książ­ce ​„Bez­dusz­ni. Zapo­mnia­na zagła­da cho­rych” – uznał, że poda­wa­nie pacjen­tom lumi­na­lu w daw­kach powo­du­ją­cych śmierć, ​„nie odbie­ga­ło od ówcze­śnie obo­wią­zu­ją­ce­go para­dyg­ma­tu psy­chia­trycz­ne­go doty­czą­ce­go dia­gno­zy i terapii”.

W 2004 roku pro­ku­ra­tor Kusion śledz­two uma­rza. W uza­sad­nie­niu pisze, powo­łu­jąc się na opi­nię wyda­ną przez nie­miec­kich bie­głych (!) na potrze­by pro­wa­dzo­ne­go tam śledz­twa, że ​„prze­wle­kłe sto­so­wa­nie lumi­na­lu u dzie­ci nie mia­ło śmier­tel­ne­go skut­ku”. Podob­nie zresz­tą orzekł dr Czu­ma, oneg­daj guru ślą­skiej psy­chia­trii. Nie wia­do­mo, dla­cze­go pro­ku­ra­tor pomi­nę­ła odmien­ną eks­per­ty­zę, któ­rą wydał prof. Tade­usz Chru­ściel na potrze­by pierw­sze­go, powo­jen­ne­go śledz­twa. Eks­per­ty­za była w aktach.

Śmierć z łaski

W paź­dzier­ni­ku 1939 roku Adolf Hitler wydał taj­ną dyrek­ty­wę (anty­da­to­wa­ną na 1 wrze­śnia), upo­waż­nia­ją­cą sze­fa Kan­ce­la­rii Füh­re­ra Phi­lip­pa Bouh­le­ra oraz swo­je­go oso­bi­ste­go leka­rza, dr. Kar­la Brand­ta, do ​„roz­sze­rze­nia upraw­nień imien­nie okre­ślo­nych leka­rzy” w celu udzie­la­nia ​„śmier­ci z łaski” (Gna­den­tod) oso­bom uzna­nym za nie­ule­czal­nie cho­re. Doku­ment ten, mimo że nie miał ran­gi usta­wy, stwo­rzył pod­sta­wę praw­ną dla maso­wych mor­derstw medycznych.

Akcja T‑4, nazwa­na od adre­su ber­liń­skiej sie­dzi­by przy Tier­gar­ten­stra­ße 4, sta­no­wi­ła jeden z naj­bar­dziej mrocz­nych roz­dzia­łów w histo­rii medy­cy­ny – sys­te­ma­tycz­ne mor­do­wa­nie osób uzna­nych za ​„życie nie­war­te życia” (Leben­sun­wer­tes Leben). Pro­gram reali­zo­wa­ny w latach 1939–1945 pochło­nął życie oko­ło 200 000 osób z nie­peł­no­spraw­no­ścia­mi fizycz­ny­mi i psy­chicz­ny­mi, zarów­no doro­słych, jak i dzie­ci. Odpo­wie­dzial­ność za te zbrod­nie ponio­sło oko­ło 50 leka­rzy psy­chia­trów, któ­rzy dobro­wol­nie uczest­ni­czy­li w selek­cji i zabi­ja­niu pacjentów.

Na ochot­ni­ka do zbrod­ni­czej eutanazji

Wbrew powszech­nym prze­ko­na­niom, leka­rze dołą­cza­li do pro­gra­mu T‑4 dobro­wol­nie, mimo wie­dzy o jego rze­czy­wi­stych celach. Źró­dła doku­men­tu­ją przy­pad­ki leka­rzy, któ­rzy odmó­wi­li udzia­łu bez pono­sze­nia poważ­nych kon­se­kwen­cji. Lista 40 głów­nych eks­per­tów T‑4 (T4-Gutach­ter) obej­mo­wa­ła wie­lu sza­no­wa­nych pro­fe­so­rów psy­chia­trii i dyrek­to­rów instytucji.

„Tra­ge­dia pole­ga na tym, że psy­chia­trom nie­po­trzeb­ny był roz­kaz. Dzia­ła­li z wła­snej ini­cja­ty­wy. Nie wyko­ny­wa­li wyro­ku śmier­ci, któ­ry został wyda­ny przez kogoś inne­go” – pisał Fre­dric Wer­tham, nie­miec­ko-ame­ry­kań­ski psy­chia­tra w ​„Signs of Cain. An Explo­ra­tion of Human Vio­len­ce” w 1969 roku. W tym samym cza­sie trwa­ło śledz­two w nie­miec­kiej prokuraturze.

Kruk kru­ko­wi oka nie wykole

Śledz­two pro­ku­ra­tu­ry w Dort­mun­dzie (1965−1974) prze­ciw­ko leka­rzom i per­so­ne­lo­wi zaan­ga­żo­wa­nym w mor­der­stwa dzie­ci w ramach Akcji T‑4 w szpi­ta­lu psy­chia­trycz­nym w Lubliń­cu (niem. Loben) sta­no­wi jeden z naj­bar­dziej wymow­nych przy­kła­dów sys­te­mu bez­kar­no­ści wobec nie­miec­kich zbrod­nia­rzy medycz­nych w powo­jen­nej Repu­bli­ce Fede­ral­nej Niemiec.

Pro­ku­ra­tor prze­słu­chał kil­ka­na­ście osób z per­so­ne­lu szpi­ta­la. Zezna­wał dr Ernst Bucha­lik, któ­ry oso­bi­ście nad­zo­ro­wał poda­wa­nie lumi­na­lu (feno­bar­bi­ta­lu) dzie­ciom na Oddzia­le B. Lumi­nal, legal­ny lek nasen­ny i prze­ciw­pa­dacz­ko­wy, w pod­wyż­szo­nych daw­kach dzia­łał jako tru­ci­zna powo­du­ją­ca śmierć. Dzie­ci otrzy­my­wa­ły go trzy razy dzien­nie w daw­kach znacz­nie prze­kra­cza­ją­cych nor­mę tera­peu­tycz­ną.​Śmierć nastę­po­wa­ła róż­nie – nie­któ­re dzie­ci umie­ra­ły po kil­ku dniach, inne kona­ły tygo­dnia­mi lub mie­sią­ca­mi, stop­nio­wo wynisz­cza­ne przez tru­ją­cy lek.

Świad­kiem była jego bli­ska współ­pra­cow­nicz­ka – dr Eli­sa­beth Hec­ker – zwa­na ​„anio­łem śmier­ci” w lekar­skim kitlu. W 1934 roku Hec­ker publicz­nie popar­ła usta­wę o zapo­bie­ga­niu obcią­żo­ne­mu dzie­dzicz­nie potom­stwu (Gesetz zur Ver­hütung erb­kran­ken Nachwuch­ses). Jako dyrek­tor Dzie­cię­cej Kli­ni­ki Psy­chia­trycz­nej w Lubliń­cu Hec­ker na swo­im Oddzia­le A decy­do­wa­ła o życiu lub śmier­ci dzie­ci. ​„Roku­ją­ce” wyzdro­wie­niem dzie­ci z łagod­niej­szy­mi pro­ble­ma­mi (np. mocze­nie noc­ne) kie­ro­wa­ła do zakła­dów popraw­czych. ​„Nie­ro­ku­ją­ce” – z dia­gno­za­mi ​„Schwach­sinn” (upo­śle­dze­nie), padacz­ka – kie­ro­wa­ła na Oddział B do Bucha­li­ka, czy­li na śmierć.

Po śmier­ci dzie­ci Hec­ker oso­bi­ście prze­pro­wa­dza­ła sek­cje zwłok, pod­czas któ­rych wypre­pa­ro­wy­wa­ła mózgi i wysy­ła­ła je do Insty­tu­tu Neu­ro­bio­lo­gii we Wro­cła­wiu (kie­ro­wa­ne­go przez prof. Vik­to­ra von Weizsäckera).

Mimo twar­dych dowo­dów – zacho­wa­ne­go dzien­ni­ka dr Ensta Bucha­li­ka, któ­ry był wte­dy dyrek­to­rem szpi­ta­la, z zapi­sa­mi poda­wa­nia dzie­ciom lumi­na­lu (256 nazwi­ska – 194 zgo­ny), zeznań świad­ków i doku­men­tów Reich­saus­schus­su, nie­miec­ka pro­ku­ra­tu­ra zakoń­czy­ła postę­po­wa­nie bez posta­wie­nia zarzu­tów. Postę­po­wa­nie zosta­ło osta­tecz­nie zakoń­czo­ne w 1974 roku. Żad­na z 15 osób obję­tych śledz­twem nie zosta­ła oskar­żo­na lub posta­wio­na przed sądem.

Uza­sad­nie­nie? Pro­ku­ra­tor ​„uwie­rzył”, że dr Eli­sa­beth Hec­ker mogła zakła­dać, iż dr Ernst Bucha­lik z uwa­gi na swo­ją ​„kato­lic­ką posta­wę” nigdy nie zabi­je dzie­ci. Ta absur­dal­na racjo­na­li­za­cja pozwo­li­ła spraw­com na peł­ną bez­kar­ność – Hec­ker kon­ty­nu­owa­ła karie­rę jako pio­nier­ka psy­chia­trii dzie­cię­cej w RFN, otrzy­mu­jąc Krzyż Zasłu­gi Repu­bli­ki Fede­ral­nej Nie­miec w 1960 roku.

Bucha­lik w swo­ich zezna­niach twier­dził, że lumi­nal miał ​„chro­nić dzie­ci przed samo­oka­le­cze­niem” – co było oczy­wi­stą nie­praw­dą w obli­czu sys­te­ma­tycz­ne­go sto­so­wa­nia śmier­tel­nych dawek i pro­wa­dze­nia dzien­ni­ka zgo­nów. Mimo, że Bucha­lik był poszu­ki­wa­nym przez Pol­skę zbrod­nia­rzem wojen­nym zaraz po woj­nie, mógł swo­bod­nie prak­ty­ko­wać jako lekarz w stre­fie sowiec­kiej, a póź­niej w RFN. Praw­do­po­dob­nie współ­pra­co­wał ze służ­ba­mi bez­pie­czeń­stwa NRD i ZSRR, co zapew­nia­ło mu ochronę.

Spra­wie­dli­wość w nie­miec­kim wydaniu

Zresz­tą po woj­nie w RFN obo­wią­zy­wał ​„kodeks bez­kar­no­ści” wobec osób, któ­re mia­ły nazi­stow­ską prze­szłość. Sędzio­wie oraz pro­ku­ra­to­rzy RFN czę­sto sami byli w cza­sie II woj­ny świa­to­wej człon­ka­mi NSDAP, w służ­bach spe­cjal­nych pra­co­wa­li byli funk­cjo­na­riu­sze Gesta­po i SD, tak­że wyso­cy urzęd­ni­cy rzą­do­wi naj­chęt­niej ogło­si­li­by zbio­ro­wą amnestię.

Nie tyl­ko śro­do­wi­sko medycz­ne oba­wia­ło się otwar­cia pusz­ki Pan­do­ry, w wyni­ku cze­go tysią­ce leka­rzy mogły­by zostać skom­pro­mi­to­wa­ne ujaw­nie­niem dzia­łal­no­ści przed 1945 rokiem.

Pierw­szy pro­ces doty­czą­cy pro­gra­mu ​„euta­na­zji” odbył się w 1945 r. w Hada­mar – jed­nym z sze­ściu głów­nych ośrod­ków zagła­dy. Ame­ry­kań­ski try­bu­nał woj­sko­wy oskar­żył sie­dem osób za zamor­do­wa­nie 476 robot­ni­ków przy­mu­so­wych z Pol­ski i ZSRR w latach 1944–1945. Zapa­dły trzy wyro­ki śmierci.

Głów­ny Pro­ces Leka­rzy (Uni­ted Sta­tes of Ame­ri­ca v. Karl Brandt et al.) w 1946 r. przed ame­ry­kań­skim try­bu­na­łem woj­sko­wym w Norym­ber­dze był pierw­szym z dwu­na­stu pro­ce­sów kon­ty­nu­acyj­nych. Na ławie oskar­żo­nych zasia­dły 23 oso­by – 20 leka­rzy i 3 funk­cjo­na­riu­szy SS.​Wśród nich byli oskar­że­ni, któ­rzy bra­li udział w Akcji T‑4 i zosta­li powie­sze­ni: Karl Brandt – oso­bi­sty lekarz Hitle­ra i głów­ny koor­dy­na­tor pro­gra­mu ​„euta­na­zji”; Vik­tor Brack – szef Haup­tamt II w Kan­ce­la­rii Füh­re­ra, bez­po­śred­nio nad­zo­ru­ją­cy Akcję T‑4;

W czerw­cu 1947 roku w stre­fie oku­pa­cji sowiec­kiej odbył się pro­ces 15 oskar­żo­nych zwią­za­nych z ośrod­kiem zagła­dy Son­nen­ste­in w Pir­na. Na ławie oskar­żo­nych zna­lazł się m.in. psy­chia­tra Prof. Paul Nit­sche – dyrek­tor medycz­ny Akcji T‑4 od grud­nia 1941 (ścię­ty gilotyną).

Pod­czas, gdy alianc­kie try­bu­na­ły w latach 1945–1948 wyda­wa­ły wyro­ki śmier­ci, póź­niej­sze zachod­nio­nie­miec­kie postę­po­wa­nia w latach 60. koń­czy­ły się łagod­ny­mi wyro­ka­mi lub umo­rze­nia­mi. Jedy­nie oko­ło 45 proc. nie­miec­kich leka­rzy, któ­rzy byli człon­ka­mi NSDAP sta­nę­ło przed sądem. Z oko­ło 50 głów­nych leka­rzy-eks­per­tów T‑4 ska­za­no na śmierć tyl­ko 4: Brand­ta, Brac­ka, Nit­sche­go i jed­ne­go pie­lę­gnia­rza (Gäble­ra). Więk­szość spraw­ców Akcji T‑4 wró­ci­ła do prak­ty­ki medycz­nej lub unik­nę­ła odpo­wie­dzial­no­ści kar­nej, co jest bole­snym dowo­dem nie­peł­ne­go roz­li­cze­nia medycz­nych zbrodni.

Mimo, że dziś wie­my bez wąt­pli­wo­ści, że E. Hec­ker i E. Bucha­lik byli zbrod­nia­rza­mi odpo­wie­dzial­ny­mi za śmierć setek dzie­ci, nigdy nie zosta­li ska­za­ni. Ich bez­kar­ność była nie tyle wyni­kiem bra­ku dowo­dów, ale świa­do­mej decy­zji sys­te­mu praw­ne­go RFN o nie­ści­ga­niu zbrod­ni medycz­nych nazi­zmu. Eli­sa­beth Hec­ker zmar­ła w 1986 jako odzna­czo­na pio­nier­ka psy­chia­trii dzie­cię­cej, a nie jako ska­za­na mor­der­czy­ni dzieci.

To jest naj­bo­le­śniej­szy dowód poraż­ki nie­miec­kie­go roz­li­cze­nia z medycz­ny­mi zbrod­nia­mi nazizmu.

Przez 79 lat (1945−2024) miej­sce zbrod­ni w Lubliń­cu pozo­sta­wa­ło prak­tycz­nie zapo­mnia­ne. Dopie­ro 12 listo­pa­da 2024 roku odsło­nię­to tabli­cę pamiąt­ko­wą. Zamek, w któ­rym mie­ścił się Oddział A – miej­sce selek­cji dzie­ci – dziś funk­cjo­nu­je jako luk­su­so­wy hotel. To sym­bo­licz­ny wyraz nie­miec­kiej i pol­skiej amne­zji wobec tej zbrod­ni.​Spra­wy zabójstw w ramach Akcji T‑4 w Lubliń­cu prak­tycz­nie nie ma w mię­dzy­na­ro­do­wej lite­ra­tu­rze anglojęzycznej.