historia

There are 49 posts filed in historia (this is page 1 of 5).

У тіні двох пограбувань. Польська боротьба за культурну спадщину на Сході й Заході

У польсько-українських відносинах уже багато років існує тема, яка регулярно повертається під час дискусій про історію, пам’ять і культурну спадщину. Йдеться про тисячі польських архівних матеріалів, рукописів, стародруків і творів мистецтва, захоплених Радянським Союзом після 1939 року, а згодом залишених на території сучасної України.

Хоча від розпаду СРСР минуло вже понад тридцять років, питання їхнього повернення залишається невирішеним.

Проблема пограбування польських культурних цінностей під час Другої світової війни є однією з найболючіших і найскладніших для розв’язання в повоєнній історії Польщі. Доля пограбованих польських культурних цінностей, загублених або викрадених окупантами під час Другої світової війни, залишається однією з найскладніших нерозв’язаних історичних проблем Європи.

У публічних дебатах дедалі частіше з’являється питання про колекції, що залишилися в Україні після розпаду СРСР. Значно рідше їх порівнюють із масштабом пограбувань, здійснених Третім Рейхом. Хоча обидві проблеми стосуються польської спадщини, вони мають різний правовий, історичний і політичний характер.

За оцінками, внаслідок спланованих грабіжницьких акцій, а також воєнних руйнувань, Польща втратила понад 500 тисяч творів мистецтва, що становило близько 70 відсотків національної культурної спадщини. Хоча ці цифри часто наводяться в публічних дебатах, реальний масштаб втрат важко оцінити, оскільки йдеться не лише про картини чи скульптури, а й про безцінні архівні матеріали, інкунабули та цілі бібліотеки. І нацистська Німеччина, і Радянський Союз проводили цілеспрямовану політику пограбування польських культурних цінностей.

Однак сучасний підхід спадкоємців тих режимів і розпорядників пограбованих колекцій — Федеративної Республіки Німеччина та держав, що постали після розпаду СРСР, передусім України — демонструє дві радикально різні реституційні парадигми.

Західний напрям: німецьке пограбування і процес повільного відшкодування

Політика Третього Рейху ґрунтувалася на систематичній, інституціоналізованій крадіжці. На території Генеральної губернії та землях, включених до Рейху, діяли спеціалізовані команди, зокрема Ein­satz­stab Reich­sle­iter Rosen­berg. Їхньою метою було не лише збагачення німецьких колекцій, а й культурне спустошення підкорених територій.

Сучасна Німеччина як держава, що є правовим продовжувачем Третього Рейху, визнає свою відповідальність за ці злочини, що безпосередньо впливає на реституційні процеси. Хоча цей процес буває повільним і бюрократичним, він спирається на чіткі засади міжнародного права, зокрема Лондонську декларацію 1943 року, Гаазьку конвенцію 1954 року та Конвенцію ЮНЕСКО 1970 року. Міністерство культури і національної спадщини Польщі вже багато років успішно веде десятки реституційних процесів.

Динаміка цих дій помітно прискорилася за урядування PiS, яке надавало цій сфері великого значення. Нинішній уряд, хоче він того чи ні, мусив продовжити ці дії.

Наприкінці 2025 року канцлер Німеччини Фрідріх Мерц оголосив про створення спеціальної робочої групи в МЗС, покликаної значно пришвидшити повернення польських архівних матеріалів і творів мистецтва. У результаті Польща змогла подати нові клопотання щодо таких безцінних об’єктів, як рукопис «Gau­de Mater Polo­nia» чи маłопольські дзвони XV століття. Попри те, що десятки тисяч артефактів і далі вважаються зниклими, з німецького боку існує політична і правова воля до реституції — якщо походження об’єкта доведено, він зазвичай повертається до країни походження. З наголосом на слові «зазвичай».

Нещодавно до Польщі повернулися безцінні артефакти, пограбовані Третім Рейхом під час Другої світової війни. Серед цих об’єктів були згаданий середньовічний рукопис «Gau­de Mater Polo­nia» та перстень Сигізмунда I Старого.

Польща все ще чекає, зокрема, на повернення «Портрета юнака» пензля Рафаеля з краківської «Колекції Чарторийських» — картина була пограбована і досі вважається зниклою. Графіка «Лежача левиця» Альбрехта Дюрера — хоча це й твір, створений рукою німецького митця, він зник із польського фонду. Жоден із цих об’єктів не повернувся. Раніше до Польщі повернулися, зокрема, 73 польсько-тевтонські документи та фрагмент голови святого Якова Старшого із замку в Мальборку — середньовічної скульптури. Його незаконно вивезли у 1957 році, а згодом продали до німецького музею.

Польсько-тевтонські документи були викрадені 1940 року з Головного архіву давніх актів у Варшаві та перевезені до прусського архіву в Кенігсберзі. Після завершення війни їх знайшли в Нижній Саксонії, а згодом вони потрапили до Берліна. Переговори про їхнє повернення велися з 1948 року. Офіційне реституційне клопотання було подане восени 2023 року.

Східний напрям: Львів, Оссолінеум і територіальна доктрина

Ситуація різко ускладнюється у випадку втрачених культурних цінностей на Східних кресах, передусім на території сучасної України. У 1939 році, на підставі пакту Ріббентропа—Молотова, радянська влада зайняла східну частину Другої Речі Посполитої, зокрема Львів — один із найважливіших осередків польської науки і культури. Саме там містилися Національний заклад імені Оссолінських та колекції Музею князів Любомирських.

Найбільш символічним прикладом є рукописи й архівні матеріали, пов’язані з Адамом Міцкевичем. Частина його автографів — листів, нотаток і матеріалів — після війни опинилася у Львові й донині зберігається в місцевих архівах та наукових бібліотеках. Особливі емоції викликає доля спадщини Юліуша Словацького, Габріелі Запольської та інших творців, пов’язаних із польською культурною спадщиною.

Частина цих матеріалів і далі перебуває у львівських установах. Польща неодноразово порушувала питання доступу до цих колекцій і можливості їх повернення, однак це не призвело до зміни правового статусу документів.

Після війни, внаслідок зміщення кордонів Польщі, затвердженого в Ялті, Львів опинився в межах Української РСР. У 1946 році, в межах так званого «дару українського народу для Вроцлава», дозволили вивезти до Польщі лише незначну частину збірок. За оцінками, до відновленого у Вроцлаві Оссолінеуму потрапило лише близько 30 відсотків його довоєнних фондів. Решта — близько 70 відсотків — залишилася в Україні, поповнивши збірки таких установ, як Львівська національна галерея мистецтв і Національна наукова бібліотека України імені В. Стефаника.

Іншими прикладами польських втрат, що залишаються в Україні, є державні архівні матеріали Другої Речі Посполитої — документи воєводських управлінь, судів та адміністрації з колишніх східних земель нині містяться в державних архівах України. Колекції Баворовських — одна з найцінніших приватних бібліотек давньої Польщі, фонди якої після війни залишилися у Львові. Твори мистецтва з музеїв і кресових резиденцій — картини, графіка та художні ремесла, захоплені радянською владою. Церковні та монастирські архіви — акти дієцезій і монаших чинів, вилучені НКВС.

Жести замість повернення

Україна неодноразово пропонувала компромісні рішення: спільні дослідницькі проєкти, цифровізацію колекцій, тимчасові виставки чи довгострокові депозити. З польської точки зору, однак, це не вважається повноцінною реституцією.

Після російської агресії проти України у 2022 році польсько-українські відносини увійшли в нову, стратегічну фазу. У тіні поточної політики та війни знову повертається тема, не розв’язана десятиліттями: доля польських культурних цінностей, пограбованих Радянським Союзом після 1939 року, які й досі перебувають в українських державних установах.

Чи повернула Україна Польщі ці цінності — і чи взагалі має намір це зробити? Ні, системного повернення в цьому питанні не було і, найімовірніше, не буде. Чому повернення не відбулося? Експерти вказують на три головні бар’єри: право правонаступництва після СРСР, відсутність комплексної реституційної угоди з Польщею та побоювання створити прецедент для інших претензій.

До сьогодні не відбулося ані повного, ані системного повернення польських творів мистецтва та архівних матеріалів, вилучених радянською владою, а після 1991 року успадкованих незалежною Україною. Були лише поодинокі жести, довгострокові позики, цифрові копії чи мікрофільми, однак оригінали в переважній більшості залишилися в Україні.

Коріння спротиву: правові та ідентифікаційні умови позиції Києва

Аналіз причин, через які Україна послідовно відмовляється повертати польські культурні цінності, вимагає розуміння фундаментального зіткнення двох окремих доктрин. Головною підставою українського спротиву є беззастережне дотримання так званого територіального права. Відповідно до такого тлумачення, культурні цінності, які історично сформувалися на території сучасної України, становлять її національну спадщину. З цієї української перспективи збірки Оссолінських нібито ніколи не були «відібрані» у поляків, адже від початку свого існування перебували у Львові.

Ця позиція пов’язана з фактичним прийняттям законності радянських актів націоналізації 1939 року, які в Києві трактують як правомірні адміністративні акти.

Цей спротив має також тверді підвалини у жорстких правових нормах української держави. Місцеве законодавство, що регулює контроль за вивезенням культурних цінностей, виключає з міжнародного обігу об’єкти, внесені до Державного реєстру національного культурного надбання, Національного архівного фонду або Музейного фонду. Оскільки вся спадщина польських аристократів і кресових інституцій була внесена до цих реєстрів після постання незалежної України, її передача означала б порушення української конституції та кримінального права. Це фактично паралізує будь-яку діяльність Міжурядової польсько-української комісії з питань охорони і повернення культурних цінностей.

На тлі правових норм триває ширша політика формування історичної ідентичності. В українському музейному та державному дискурсі цивілізаційний доробок, створений за часів Першої та Другої Речі Посполитої, подекуди плавно включається до переліку нібито питомо української спадщини. Це призводить до сприйняття колишніх польських книгозбірень і галерей не як пограбованого майна сусідньої держави, а як багатства, створеного в певному культурному ландшафті, на яке Україна претендує як на винятково своє. Крайнім проявом цієї доктрини було, зокрема, повне усунення з дипломатичного порядку денного теми асиметричного обміну архівами.

Вимушений компроміс

У відповідь на жорстке вето української влади щодо фізичного повернення творів польська дипломатія та самі музейники були змушені виробити рятівну формулу. Вона полягає у так званій «віртуальній реституції». Польща власним коштом, який сягає мільйонів злотих, проводить масштабну цифровізацію колишніх польських колекцій у Львові. Уже оцифровано майже 5 мільйонів сторінок рукописів, зокрема автографи Міцкевича і Словацького, періодику та рисунки з колишнього Музею Любомирських.

Крім того, саме Польща направляла експертів і реставраторів із вроцлавського Оссолінеуму до Львова, постачала спеціалізовані матеріали й дбала про фізичний стан об’єктів, що формально належать українським установам. Рідкісною поступкою з боку Києва є лише тимчасові, обтяжені суворими угодами позики окремих творів для польських виставок. Однак ця система цілковито виключає ключовий для Польщі елемент — зміну права власності.

Порівняння цих двох підходів виразно показує геополітичну та правову дилему реституційних процесів у Європі. У відносинах із Німеччиною маємо справу з чітким, хоч і історично важким, статусом держави-злодія та держави-жертви.

З огляду на територіальну стабільність цих земель після війни, пограбовані культурні цінності були ідентифіковані як переміщені, а їхня реституція є безумовним правовим імперативом, який дуже повільно, але все ж реалізується.

В Україні ключем до проблеми є зміна державної належності самої території. Артефакти польської культури не змінили свого фізичного розташування, змінилося лише їхнє геополітичне положення. Інструментом спротиву Києва в цьому випадку є право землі, яке з польської точки зору легітимізує сталінське загарбання. Підсумовуючи цей багатошаровий процес, можна чітко побачити, що якщо повернення пам’яток із західного напрямку просувається в межах усталеного механізму, то перспектива фізичного повернення безцінних для польської ідентичності артефактів із львівських, київських чи харківських установ у передбачуваному майбутньому залишається закритою.

Nie­miec­ki Alzheimer

Niem­cy zro­bią wszyst­ko, aby świat był prze­ko­na­ny, że za Holo­kaust odpo­wia­da­ją Pola­cy i jacyś bez­pań­stwo­wi, nie­zi­den­ty­fi­ko­wa­ni nazi­ści. Na razie odno­szą sukcesy.

Frag­ment powsta­ją­cej książ­ki pod tytu­łem ​„Pro­to­kół roz­bież­no­ści” pol­skie­go dyplo­ma­ty od lat pra­cu­ją­ce­go w Niem­czech, któ­ry publi­ku­je na X jako ​„Ano­ni­mo­wy Dyplo­ma­ta”, doku­men­tu­je sys­te­ma­tycz­ną kam­pa­nię nie­miec­kich mediów zmie­rza­ją­cą do rela­ty­wi­za­cji odpo­wie­dzial­no­ści za Holo­caust poprzez suge­ro­wa­nie pol­skie­go współ­udzia­łu. Pro­blem okre­śle­nia ​„pol­skie obo­zy kon­cen­tra­cyj­ne” sta­no­wi klu­czo­wy ele­ment tej nar­ra­cji.
Mecha­nizm mani­pu­la­cji języ­ko­wej
Autor, któ­re­go frag­ment książ­ki opu­bli­ko­wał por­tal Tysol​.pl przed­sta­wia kon­kret­ny przy­kład z gaze­ty Süd­deut­sche Zeitung, któ­ra w 2017 roku opi­sa­ła Auschwitz-Bir­ke­nau jako ​„naj­więk­szy obóz kon­cen­tra­cyj­ny na tere­nie Pol­ski”. Pozor­nie neu­tral­ne okre­śle­nie geo­gra­ficz­ne jest jed­nak celo­wo mylą­ce. W Pol­sce wszy­scy wie­my, że rze­czy­wi­sto­ści był to nie­miec­ki nazi­stow­ski obóz kon­cen­tra­cyj­ny i zagła­dy zało­żo­ny przez Niem­ców na tere­nach wcie­lo­nych do III Rze­szy.
Róż­ni­ca jest fun­da­men­tal­na: okre­śle­nie ​„na tere­nie Pol­ski” suge­ru­je pol­ską jurys­dyk­cję lub odpo­wie­dzial­ność, pod­czas gdy fak­tycz­nie te tere­ny były wów­czas czę­ścią Nie­miec nazi­stow­skich, a Pol­ska jako pań­stwo nie ist­nia­ła. Pro­ste? Jed­nak nie dla zagra­nicz­ne­go (nie tyl­ko nie­miec­kie­go) czy­tel­ni­ka.
Kon­tro­wer­sje wokół usta­wy o IPN
To histe­rycz­na reak­cja nie­miec­kich mediów na pol­ski pro­jekt usta­wy z 2018 roku, któ­ra mia­ła pena­li­zo­wać uży­wa­nie okre­śle­nia ​„pol­skie obo­zy śmier­ci”. Süd­deut­sche Zeitung przed­sta­wi­ła tę ini­cja­ty­wę jako prze­jaw ​„sys­te­mo­we­go odpy­cha­nia od sie­bie winy”, suge­ru­jąc, że Pola­cy ucie­ka­ją od odpo­wie­dzial­no­ści za Holo­caust.
Deutsch­land­funk­kul­tur wprost stwier­dził: ​„Wie­le orga­ni­za­cji w Pol­sce współ­dzia­ła­ło w Holo­cau­ście”, co jest przy­kła­dem gene­ra­li­za­cji obcią­ża­ją­cej cały naród odpo­wie­dzial­no­ścią za dzia­ła­nia jed­no­stek.
​„Prze­pis na wysma­że­nie prze­ko­na­nia o winie Pola­ków”
Autor przy­ta­cza iro­nicz­ny ​„prze­pis”, jak nie­miec­kie media kon­stru­ują nar­ra­cję o pol­skiej współ­od­po­wie­dzial­no­ści. Oto on:
Z oce­anu nazi­stow­skich zbrod­ni popeł­nio­nych w Pol­sce i na Pola­kach wyab­stra­huj kro­plę pol­skiej pod­ło­ści – mecha­nizm pole­ga­ją­cy na wyizo­lo­wa­niu mar­gi­nal­nych przy­pad­ków pol­skiej zdra­dy.
Napom­puj ją do roz­mia­rów kuli ziem­skiej, któ­ra prze­sło­ni oce­an – nad­mier­ne eks­po­no­wa­nie tych przy­pad­ków przy jed­no­cze­snym pomi­ja­niu nie­miec­kiej odpo­wie­dzial­no­ści.
Dorzuć dwie-trzy wypo­wie­dzi pol­skich i mię­dzy­na­ro­do­wych auto­ry­te­tów – nada­nie pozo­rów obiek­ty­wi­zmu.
Dla doda­nia cało­ści posma­ku obiek­ty­wi­zmu dorzuć wzmian­kę o tym, że zda­rza­li się tak­że Pola­cy ratu­ją­cy Żydów – taka pozor­na rów­no­wa­ga nar­ra­cyj­na.
Ser­wuj opi­nii publicz­nej jak naj­czę­ściej ze szczyp­tą moral­nej wyż­szo­ści – ton poucza­ją­cy i osą­dza­ją­cy.
Histo­rycz­ny kon­tekst – pla­ny Hitle­ra
​„Ano­ni­mo­wy Dyplo­ma­ta” przy­po­mi­na wypo­wiedź Hitle­ra z sierp­nia 1939 roku w Obe­rsal­zber­gu, któ­ra jed­no­znacz­nie okre­śla­ła cele wobec Pol­ski:
​„Znisz­cze­nie Pol­ski wysu­wa się na pierw­szy plan. Celem jest eli­mi­na­cja sił żywych (…) Bru­tal­ne postę­po­wa­nie. 80 mln ludzi musi otrzy­mać swo­je pra­wo (…) Naj­wyż­sza bez­względ­ność (…) Celem mili­tar­nym jest cał­ko­wi­te znisz­cze­nie Pol­ski (…) Prze­śla­do­wa­nie aż do cał­ko­wi­te­go znisz­cze­nia.”
Ten cytat poka­zu­je, że Pola­cy – obok Żydów – byli głów­ny­mi ofia­ra­mi nie­miec­kiej poli­ty­ki eks­ter­mi­na­cyj­nej. Akt oskar­że­nia w pro­ce­sie norym­ber­skim wyraź­nie wymie­nia ​„Żydów, Pola­ków, Cyga­nów” jako gru­py pod­le­ga­ją­ce sys­te­ma­tycz­nej zagła­dzie.
Celo­wość nie­miec­kiej poli­ty­ki histo­rycz­nej
Autor cel­nie oce­nia, że uży­wa­nie okre­śleń typu ​„pol­skie obo­zy” czy suge­ro­wa­nie pol­skie­go współ­udzia­łu w Holo­cau­ście słu­ży kil­ku celom:
- Rela­ty­wi­za­cji odpo­wie­dzial­no­ści – roz­my­cie jed­no­znacz­nej nie­miec­kiej winy poprzez wska­zy­wa­nie na rze­ko­mą pol­ską współ­od­po­wie­dzial­ność;
- Wpły­wu na opi­nię publicz­ną – kształ­to­wa­nie prze­ko­na­nia, że Pola­cy byli nie tyl­ko ofia­ra­mi, ale i spraw­ca­mi;
- To odpo­wiedź na pol­ską poli­ty­kę pamię­ci – prze­ciw­dzia­ła­nie pol­skim pró­bom upa­mięt­nie­nia ofiar i ujaw­nia­nia praw­dy histo­rycz­nej (jak publi­ka­cja bazy spraw­ców z Auschwitz przez IPN);
- Pre­sji poli­tycz­nej – wywie­ra­nie wpły­wu na pol­ską poli­ty­kę wewnętrz­ną poprzez oskar­że­nia o ​„nacjo­na­lizm” i ​„prze­pi­sy­wa­nie histo­rii”;
Para­doks ochro­ny pamię­ci
Para­doks sytu­acji, w któ­rej Niem­cy kry­ty­ku­ją Pol­skę za dba­nie o pamięć obo­zów zagła­dy, któ­re Niem­cy na pol­skich zie­miach utwo­rzy­ły, jest szo­ku­ją­cy.
Sub­tel­ne mani­pu­la­cje języ­ko­we – zastę­po­wa­nie okre­śle­nia ​„nie­miec­ki nazi­stow­ski obóz” sfor­mu­ło­wa­niem ​„obóz na tere­nie Pol­ski” – słu­żą prze­su­nię­ciu odpo­wie­dzial­no­ści histo­rycz­nej i budo­wa­niu fał­szy­we­go obra­zu współ­udzia­łu pol­skie­go w Holo­cau­ście.
Gene­za okre­śle­nia ​„pol­skie obo­zy kon­cen­tra­cyj­ne”
Okre­śle­nie ​„pol­skie obo­zy kon­cen­tra­cyj­ne” nie ma jed­ne­go auto­ra w tra­dy­cyj­nym rozu­mie­niu, ale jego powsta­nie i roz­po­wszech­nie­nie było efek­tem celo­wej poli­ty­ki histo­rycz­nej RFN oraz dzia­łań zwią­za­nych z zatrud­nia­niem byłych nazi­stów w struk­tu­rach wywia­du zachod­nio­eu­ro­pej­skie­go.
Pierw­szy przy­pa­dek uży­cia – Jan Kar­ski i mani­pu­la­cja redak­cyj­na
Naj­wcze­śniej­sze udo­ku­men­to­wa­ne uży­cie zwro­tu ​„Polish Death Camp” pocho­dzi z paź­dzier­ni­ka 1944 roku, kie­dy to ame­ry­kań­ski maga­zyn ​„Col­lie­r’s Weekly” opu­bli­ko­wał arty­kuł słyn­ne­go pol­skie­go emi­sa­riu­sza Jana Kar­skie­go. Jed­nak to nie Kar­ski był auto­rem tego okre­śle­nia.
Bada­nia archi­wal­ne ujaw­ni­ły, że ory­gi­nal­ny tytuł maszy­no­pi­su Kar­skie­go brzmiał ​„In the Bel­zec Death Camp” (W obo­zie śmier­ci w Bełż­cu). Redak­cja ​„Col­lie­r’s Weekly” samo­wol­nie zmie­ni­ła tytuł na ​„Polish Death Camp”, praw­do­po­dob­nie z powo­dów edy­tor­skich – w tym samym nume­rze uka­zał się arty­kuł o ame­ry­kań­skich obo­zach dla jeń­ców wojen­nych, więc redak­to­rzy chcie­li wyraź­nie odróż­nić, że obóz opi­sy­wa­ny przez Kar­skie­go znaj­do­wał się w Pol­sce, a nie w USA.
Kar­ski nie miał moż­li­wo­ści zapro­te­sto­wa­nia prze­ciw­ko tej zmia­nie, gdyż zgod­nie z ówcze­sną prak­ty­ką wydaw­ni­czą, każ­dy odbior­ca frag­men­tów książ­ki (któ­rą przy­go­to­wy­wał Kar­ski) miał pra­wo do zmian redak­cyj­nych.
Poli­ty­ka histo­rycz­na kanc­le­rza Ade­nau­era
Według dr Anny Jago­dziń­skiej z IPN, okre­śle­nie ​„pol­skie obo­zy kon­cen­tra­cyj­ne” poja­wi­ło się po raz pierw­szy w latach 50. XX wie­ku w jed­nej z nie­miec­kich publi­ka­cji pra­so­wych jako celo­we testo­wa­nie reak­cji opi­nii publicz­nej.
Histo­ryk pod­kre­śli­ła, że było to ele­men­tem zapla­no­wa­nej na lata poli­ty­ki histo­rycz­nej pierw­sze­go kanc­le­rza RFN Kon­ra­da Ade­nau­era. Jak stwier­dzi­ła: ​„Taka była celo­wa poli­ty­ka histo­rycz­na Kon­ra­da Ade­nau­era, zapla­no­wa­na na lata. I oce­ni­ła: To się uda­ło Niem­com”. Trud­no zaprze­czyć.
Rola Agen­cji 114 i BND w ​„czysz­cze­niu” nie­miec­kiej histo­rii
Klu­czo­wą rolę w roz­po­wszech­nia­niu mylą­cych okre­śleń ode­gra­ła Agen­cja 114 (Dien­st­stel­le 114) – taj­na jed­nost­ka utwo­rzo­na w ramach Orga­ni­za­cji Geh­le­na, a póź­niej Bun­de­sna­chrich­ten­dienst (BND).
Czym była Agen­cja 114? Zosta­ła utwo­rzo­na tuż po zakoń­cze­niu II woj­ny świa­to­wej przez Rein­har­da Geh­le­na, byłe­go gene­ra­ła Wehr­mach­tu i sze­fa wywia­du woj­sko­we­go na Fron­cie Wschod­nim. Mia­ła ofi­cjal­ną sie­dzi­bę w Karls­ru­he, ukry­tą pod przy­kryw­ką fir­my pro­du­ku­ją­cej role­ty ​„Zim­mer­le & Co”. Agen­cja 114 słu­ży­ła jako głów­ne ​„wej­ście” do zachod­nio­eu­ro­pej­skie­go wywia­du dla byłych nazi­stów, w tym zbrod­nia­rzy wojen­nych aktyw­nych w Holo­cau­ście.
Do poło­wy lat 60. XX wie­ku zatrud­nia­ła co naj­mniej 100 byłych ofi­ce­rów Gesta­po lub SS. Wśród nich byli m.in.:
• Karl Josef Sil­ber­bau­er – ofi­cer SS, któ­ry aresz­to­wał Annę Frank i jej rodzi­nę w 1944 roku;
• Alo­is Brun­ner – zastęp­ca Adol­fa Eich­man­na, odpo­wie­dzial­ny za depor­ta­cję ponad 100 000 Żydów;
• Emil Augs­burg – były major SS;
​„Czysz­cze­nie” akt nie­miec­kich zbrod­nia­rzy
Według arty­ku­łu w Times of Isra­el, w latach 50. i 60. XX wie­ku dzia­ła­ła afi­lo­wa­na z wywia­dem zachod­nio­nie­miec­kim (BND) ​„Agen­cja 114”, któ­ra zaj­mo­wa­ła się ​„czysz­cze­niem” akt byłych nazi­stów ubie­ga­ją­cych się o pra­cę w wywia­dzie. Jak napi­sa­no:
​“Until the mid-1960s, West Ger­ma­ny­’s govern­ment dec­li­ned to pur­sue Nazi war cri­mi­nals. During the­se years, an intel­li­gen­ce-affi­lia­ted «Agen­cy 114» wor­ked to «cle­an» the records of such men who wan­ted to obta­in intel­li­gen­ce work. A good deal of the­se job appli­cants had served at con­cen­tra­tion and death camps, hen­ce the need to «re-brand» them and impli­ca­te Poles”.
Sys­te­ma­tycz­ny cha­rak­ter dzia­łań
Bada­nia komi­sji histo­rycz­nej BND ujaw­ni­ły sys­te­ma­tycz­ny cha­rak­ter zatrud­nia­nia byłych nazi­stów. Według Süd­deut­sche Zeitung, Orga­ni­za­cja Geh­le­na była ​„naj­lep­szym moż­li­wym biu­rem pośred­nic­twa pra­cy dla byłych ofi­ce­rów i sta­rych nazi­stów”.
Geh­len rze­ko­mo nie chciał znać prze­szło­ści zatrud­nia­nych ludzi, a w 1953 roku poin­for­mo­wał komi­sję obro­ny Bun­de­sta­gu, że oko­ło 40 jego pra­cow­ni­ków pocho­dzi­ło z SS i SD. Rze­czy­wi­sta licz­ba była znacz­nie wyż­sza – według badań oko­ło 200 byłych pra­cow­ni­ków Reichs­si­cher­he­it­shaup­tamt (RSHA – Głów­ny Urzę­du Bez­pie­czeń­stwa Rze­szy) pra­co­wa­ło dla BND. Mimo że sędzio­wie w pro­ce­sie norym­ber­skim uzna­li obie orga­ni­za­cje za ​„zbrod­ni­cze”, człon­ko­wie komi­sji Bun­de­sta­gu stwier­dzi­li ano­ni­mo­wo, że gene­rał ​„zro­bił dosko­na­łe wra­że­nie”.
Para­sol Ade­nau­era
Kon­rad Ade­nau­er, kanc­lerz RFN w latach 1949–1963, chro­nił tę poli­ty­kę. Przez ponad 20 lat Niem­cy Zachod­nie nie ści­ga­ły wie­lu zbrod­nia­rzy wojen­nych, któ­rzy pro­wa­dzi­li nor­mal­ne życie, czę­sto na pro­mi­nent­nych sta­no­wi­skach.
Jeśli była igno­ran­cja w tej spra­wie, to tyl­ko dla­te­go, że nikt nie chciał wie­dzieć – ani Geh­len, ani Ade­nau­er.
Dr Jago­dziń­ska zwró­ci­ła uwa­gę na stop­nio­we eli­mi­no­wa­nie okre­śle­nia ​„nie­miec­ki” z opi­sów zbrod­ni II woj­ny świa­to­wej: ​„Od wie­lu lat spo­ty­kam się w publi­ka­cjach z nazew­nic­twem hitle­row­skie, nazi­stow­skie, wła­ści­wie jak­by powo­li zosta­ło wyeli­mi­no­wa­ne okre­śle­nie Niem­cy, nie­miec­kie”. Jak przy­po­mnia­ła, w tram­wa­jach oku­po­wa­nej War­sza­wy wisia­ły tablicz­ki ​„Nur für Deut­sche” (tyl­ko dla Niem­ców), a nie ​„Nur für Nazi” (tyl­ko dla nazi­stów).
Rola Alfre­da Ben­zi­ge­ra w Dien­stel­le 114
To wła­śnie Alfred Ben­zi­ger (prze­zy­wa­ny ​„der Dic­ke” – ​„Gru­by”) ode­grał klu­czo­wą rolę w sys­te­ma­tycz­nym fał­szo­wa­niu odpo­wie­dzial­no­ści za Holo­caust poprzez wpro­wa­dze­nie do obie­gu publicz­ne­go okre­śle­nia ​„pol­skie obo­zy kon­cen­tra­cyj­ne”.
Pod­czas II woj­ny świa­to­wej Ben­zi­ger słu­żył jako sier­żant w Gehe­ime Feld­po­li­zei (GFP) – taj­nej poli­cji woj­sko­wej Wehr­mach­tu. Gehe­ime Feld­po­li­zei była for­ma­cją utwo­rzo­ną 21 lip­ca 1939 roku przez sze­fa Obe­rkom­man­do der Wehr­macht (OKW) gene­ra­ła Wil­hel­ma Keitla. Choć for­mal­nie nale­ża­ła do Wehr­mach­tu, jej kadra rekru­to­wa­ła się głów­nie z Gesta­po i Kri­po (Kri­mi­nal­po­li­zei).
GFP była zna­na z tor­tu­ro­wa­nia i zabi­ja­nia więź­niów. Funk­cjo­na­riu­sze tej for­ma­cji mie­li nie­ogra­ni­czo­ny dostęp do wszyst­kich obiek­tów mili­tar­nych i stref zamknię­tych.
Po zakoń­cze­niu woj­ny Ben­zi­ger natu­ral­nie nie poniósł odpo­wie­dzial­no­ści za swo­je czy­ny. Zamiast tego został sze­fem Agen­cji 114 (Dien­st­stel­le 114) – taj­nej jed­nost­ki kontr­wy­wia­du dzia­ła­ją­cej naj­pierw w ramach Orga­ni­za­cji Geh­le­na, a póź­niej Bun­de­sna­chrich­ten­dienst (BND).
Dzia­łal­ność Agen­cji 114 pod kie­row­nic­twem Ben­zi­ge­ra
Agen­cja 114 pod kie­row­nic­twem Ben­zi­ge­ra ofi­cjal­nie zaj­mo­wa­ła się kontr­wy­wia­dem prze­ciw­ko Sowie­tom, ale rów­nież moni­to­ro­wa­niem kra­jo­wych lewi­cow­ców i pacy­fi­stów.
Ben­zi­ger ​„otwar­cie rekru­to­wał” byłych człon­ków Gesta­po, SS i SD, jak rapor­to­wał agent CIA James Critch­field, któ­ry nad­zo­ro­wał roz­wój nie­miec­kiej służ­by wywia­dow­czej. Wśród zatrud­nio­nych przez nie­go zbrod­nia­rzy wojen­nych byli:
• Kon­rad Fie­big – oskar­żo­ny o mor­der­stwo 11 000 Żydów na Bia­ło­ru­si
• Wal­ter Kur­reck – z oddzia­łu śmier­ci SS Ein­sat­zgrup­pe D, odpo­wie­dzial­ny za dzie­siąt­ki tysię­cy mor­dów
W 1956 roku to wła­śnie Alfred Ben­zi­ger wymy­ślił i wpro­wa­dził sku­tecz­nie do obie­gu publicz­ne­go okre­śle­nie ​„pol­skie obo­zy śmier­ci”. Wybór momen­tu nie był przy­pad­ko­wy. W 1956 roku Pol­ska była w cha­osie po wyda­rze­niach w Pozna­niu i zmia­nach poli­tycz­nych. Kraj był nie­sta­bil­ny po latach oku­pa­cji nie­miec­kiej, sowiec­kiej i rzą­dów zwo­len­ni­ków Sta­li­na.
Suk­ces nie­miec­kiej pro­pa­gan­dy
Stra­te­gia Ben­zi­ge­ra odnio­sła spek­ta­ku­lar­ny suk­ces. W Niem­czech gru­pa była tak sku­tecz­na, że gdy w 1979 roku nada­no ame­ry­kań­ski serial ​„Holo­caust”, pane­lo­wi histo­ry­ków towa­rzy­szył zalew pytań od Niem­ców, któ­rzy wie­rzy­li, że Pol­ska była odpo­wie­dzial­na za ludo­bój­stwo.
Alfred Ben­zi­ger był klu­czo­wą posta­cią w sys­te­ma­tycz­nej kam­pa­nii mają­cej na celu prze­su­nię­cie odpo­wie­dzial­no­ści za Holo­caust z Nie­miec na Pol­skę poprzez celo­we wpro­wa­dze­nie mylą­ce­go okre­śle­nia ​„pol­skie obo­zy koncentracyjne/​śmierci”. Odpo­wie­dzial­ny był za mani­pu­la­cję opi­nią publicz­ną poprzez wyko­rzy­sta­nie nie­miec­kich mediów do roz­po­wszech­nia­nia fał­szy­wej nar­ra­cji histo­rycz­nej, co trwa do dzi­siaj.
Dzia­łal­ność Ben­zi­ge­ra była czę­ścią szer­szej poli­ty­ki histo­rycz­nej kanc­le­rza Ade­nau­era, któ­ra mia­ła odsu­nąć Niem­cy od odpo­wie­dzial­no­ści za zbrod­nie nazi­stow­skie. Był on byłym zbrod­nia­rzem wojen­nym, któ­ry po woj­nie nie tyl­ko unik­nął kary, ale został sze­fem jed­nost­ki wywia­du finan­so­wa­nej przez Sta­ny Zjed­no­czo­ne i chro­nio­nej przez rząd RFN, z któ­rej pozy­cji pro­wa­dził sys­te­ma­tycz­ną kam­pa­nię dez­in­for­ma­cyj­ną trwa­ją­cą do dziś.

Nie­miec­kie roszczenia

Ska­la rosz­czeń nie­miec­kich wysie­dleń­ców i ich potom­ków, doty­czą­cych mająt­ku pozo­sta­wio­ne­go w Pol­sce po II woj­nie świa­to­wej jest poważ­nym pro­ble­mem praw­nym, poli­tycz­nym i spo­łecz­nym, sta­no­wią­cym rze­czy­wi­ste zagro­że­nie dla pol­skiej racji stanu.

Spad­ko­bier­cy Niem­ców wysie­dlo­nych po II woj­nie oraz ​„póź­nych prze­sie­dleń­ców” przej­mu­ją mająt­ki pozo­sta­wio­ne w Pol­sce po 1945 roku.
Po zakoń­cze­niu II woj­ny świa­to­wej i prze­su­nię­ciu gra­nic Pol­ski na zachód, zie­mie daw­niej nie­miec­kie – Śląsk, Pomo­rze, War­mia i Mazu­ry – zosta­ły włą­czo­ne do Pol­ski jako tzw. Zie­mie Odzy­ska­ne. Lud­ność nie­miec­ka zosta­ła wysie­dlo­na na mocy usta­leń kon­fe­ren­cji pocz­dam­skiej z 1945 roku. Jed­nak znacz­na część osób, któ­re po woj­nie zade­kla­ro­wa­ły pol­ską naro­do­wość i uzy­ska­ły pol­skie oby­wa­tel­stwo, zacho­wa­ła pra­wo wła­sno­ści swo­ich majątków.

Pro­ble­ma­ty­ka nie­miec­kich rosz­czeń doty­czy głów­nie dwóch grup: oby­wa­te­li nie­miec­kich wysie­dlo­nych bez­po­śred­nio po woj­nie oraz tzw. ​„póź­nych prze­sie­dleń­ców” – osób, któ­re w latach 1956–1984 zrze­kły się pol­skie­go oby­wa­tel­stwa i wyje­cha­ły do Nie­miec, pozo­sta­wia­jąc nie­ru­cho­mo­ści w Polsce.

Kie­dy przy­jeż­dża­li do Nie­miec było im wypła­ca­ne odszko­do­wa­nie za nie­ru­cho­mo­ści i mie­nie pozo­sta­wio­ne w Pol­sce i prze­ka­za­ne do Skar­bu Pań­stwa (to był waru­nek wyda­nia zgo­dy na wyjazd do RFN). Prze­licz­nik był ofi­cjal­ny: 100 zło­tych – 12,5 DM i do tego bez­zwrot­na pożycz­ka w kwo­cie 10000 DM.

Mecha­ni­zmy praw­ne przej­mo­wa­nia ponie­miec­kich majątków

Dekret Pol­skie­go Komi­te­tu Wyzwo­le­nia Naro­do­we­go z 6 wrze­śnia 1944 roku o prze­pro­wa­dze­niu refor­my rol­nej sta­no­wił pod­sta­wę nacjo­na­li­za­cji naj­więk­szych mająt­ków ziem­skich. Przej­mo­wał bez odszko­do­wa­nia wła­sność mająt­ków powy­żej 50 hek­ta­rów (w woje­wódz­twach zachod­nich – powy­żej 100 ha), obej­mu­jąc rów­nież mająt­ki poniemieckie.

Z kolei Dekret z 8 mar­ca 1946 roku o mająt­kach opusz­czo­nych i ponie­miec­kich regu­lo­wał prze­ję­cie na wła­sność pań­stwa mająt­ków pozo­sta­wio­nych przez oby­wa­te­li nie­miec­kich oraz oso­by, któ­re opu­ści­ły Polskę.

Klu­czo­wym aktem praw­nym była usta­wa z 14 lip­ca 1961 roku o gospo­dar­ce tere­na­mi w mia­stach i osie­dlach. Jej arty­kuł 38 sta­no­wił, że ​„nie­ru­cho­mo­ści osób, któ­re zade­kla­ro­wa­ły naro­do­wość pol­ską, a następ­nie w związ­ku z wyjaz­dem utra­ci­ły pol­skie oby­wa­tel­stwo, prze­cho­dzi­ły na wła­sność państwa”.

Kon­tro­wer­syj­ne orzecz­nic­two Sądu Najwyższego

W 2012 roku Sąd Naj­wyż­szy wydał prze­ło­mo­we orze­cze­nie, któ­re otwo­rzy­ło furt­kę dla rosz­czeń nie­miec­kich spad­ko­bier­ców. Pre­ze­sem Sądu Naj­wyż­sze­go w 2012 roku był Sta­ni­sław Dąbrow­ski. SN uznał, że prze­pis usta­wy z 1961 roku nie miał zasto­so­wa­nia do spad­ko­bier­ców osób wymie­nio­nych w tym przepisie.

Jak uza­sad­nił Sąd Naj­wyż­szy, prze­pis ten jako wyjąt­ko­wy nie może pod­le­gać wykład­ni roz­sze­rza­ją­cej. Ozna­cza­ło to, że jeśli wła­ści­ciel nie­ru­cho­mo­ści zacho­wał pol­skie oby­wa­tel­stwo do śmier­ci, a dopie­ro jego spad­ko­bier­cy wyemi­gro­wa­li do Nie­miec, to ci ostat­ni zacho­wa­li pra­wa do mająt­ku w Polsce.

To orze­cze­nie wywo­ła­ło falę kon­tro­wer­sji. Jak wska­zał pre­zes Sądu Naj­wyż­sze­go Sta­ni­sław Dąbrow­ski, choć argu­men­ty natu­ry jury­dycz­nej prze­ma­wia­ły za taką inter­pre­ta­cją, to ​„nie spo­sób zigno­ro­wać kon­tek­stu histo­rycz­ne­go, spo­łecz­ne­go, mię­dzy­na­ro­do­we­go i kon­se­kwen­cji eko­no­micz­nych, któ­re prze­ma­wia­ją prze­ciw­ko korzyst­nym dla spad­ko­bier­ców mie­nia ponie­miec­kie­go orzeczeniom”.

Gór­ny Śląsk: exo­dus w cza­sach Gierka

Rekla­ma­Gór­ny Śląsk był głów­nym źró­dłem emi­gra­cji do Repu­bli­ki Fede­ral­nej Nie­miec w okre­sie PRL.

Ska­la zja­wi­ska była impo­nu­ją­ca. Po pod­pi­sa­niu w 1970 roku ukła­du nor­ma­li­za­cyj­ne­go mię­dzy PRL a RFN roz­po­czę­ła się dru­ga fala tzw. akcji łącze­nia rodzin. Po roku 1970 nastą­pił gwał­tow­ny wzrost licz­by wyjaz­dów – w 1971 roku wyje­cha­ło 25 241 osób (wobec zale­d­wie 5 624 w 1970 roku). Następ­nie licz­ba ta spa­dła do 13 477 w 1972 roku, 8 902 w 1973, 7 825 w 1974, by osią­gnąć 7 040 w 1975 roku. Tyl­ko w cią­gu trzech lat (1976−1979) z Gór­ne­go Ślą­ska wyje­cha­ło 115 tysię­cy osób.

Naj­wię­cej osób wyjeż­dża­ło z trzech miast: Zabrze, Byto­mia i Gli­wic. W samym tyl­ko 1976 roku z Gór­ne­go Ślą­ska pocho­dzi­ło 17 413 osób, co sta­no­wi­ło 59,3 proc. wszyst­kich wysie­dleń­ców z Polski.

W latach 1952–1988 z Pol­ski do RFN wyje­cha­ło łącz­nie oko­ło 607 tysię­cy osób pocho­dze­nia nie­miec­kie­go, z cze­go pra­wie 70 proc. pocho­dzi­ło z Gór­ne­go Śląska.

Rekla­ma­Oso­by wyjeż­dża­ją­ce do RFN były zobo­wią­za­ne do zrze­cze­nia się pol­skie­go oby­wa­tel­stwa na pod­sta­wie uchwa­ły Rady Pań­stwa nr 37 z 1956 roku. W prak­ty­ce ozna­cza­ło to rów­nież utra­tę praw do nie­ru­cho­mo­ści pozo­sta­wia­nych w Pol­sce – gospo­darstw rol­nych, domów, działek.

Przej­mo­wa­ne mająt­ki sta­wa­ły się wła­sno­ścią Skar­bu Pań­stwa i były następ­nie roz­dy­spo­no­wy­wa­ne – sprze­da­wa­ne nowym wła­ści­cie­lom, prze­ka­zy­wa­ne zakła­dom pra­cy, Lasom Pań­stwo­wym lub gminom.

Suk­ces Agnes Trawny

Naj­gło­śniej­szą spra­wą w Pol­sce sta­ła się histo­ria Agnes Traw­ny – Mazur­ki, któ­ra w latach 70. wyje­cha­ła do Nie­miec, pozo­sta­wia­jąc gospo­dar­stwo we wsi Nar­ty pod Szczyt­nem. Klu­czo­we było to, że urzęd­ni­cy gmin­ni nie usu­nę­li jej nazwi­ska z ksiąg wieczystych.

Rekla­maW 2005 roku Sąd Naj­wyż­szy przy­znał Traw­ny pra­wo do odzy­ska­nia domu i zie­mi. To była pierw­sza tego typu spra­wa zakoń­czo­na suk­ce­sem przez nie­miec­kich spad­ko­bier­ców przed pol­ski­mi sądami.

Dra­mat pol­skich rodzin

W domu Traw­ny od lat 70. miesz­ka­ły dwie pol­skie rodzi­ny – Moska­li­ko­wie i Gło­wac­cy – zakwa­te­ro­wa­ne tam przez Lasy Pań­stwo­we. W 2009 roku sąd naka­zał ich eks­mi­sję, nie przy­zna­jąc loka­li socjal­nych. Wyrok był nie­ludz­ki, bo pol­skie rodzi­ny inwe­sto­wa­ły przez 30 lat w utrzy­ma­nie domu, sądząc, że sta­ną się jego właścicielami.

Po odzy­ska­niu domu w 2011 roku Traw­ny go zbu­rzy­ła. Rodzi­ny Gło­wac­kich zażą­da­ły od niej 210 tysię­cy zło­tych za utrzy­ma­nie nie­ru­cho­mo­ści. Wła­dy­sław Gło­wac­ki pod­pi­sał oświad­cze­nie o bra­ku rosz­czeń, ale póź­niej twier­dził, że nie rozu­miał jego tre­ści, bo nie miał okularów.

W 2024 roku Sąd Okrę­go­wy w Olsz­ty­nie zasą­dził dla Traw­ny 700 tysię­cy zło­tych odszko­do­wa­nia za zie­mię prze­ję­tą przez Skarb Pań­stwa i następ­nie sprze­da­ną. Część nie­ru­cho­mo­ści kupi­ła duża fir­ma i podzie­li­ła na mniej­sze dział­ki, przez co zwrot w natu­rze stał się niemożliwy.

Fala rosz­czeń na War­mii, Mazu­rach i Ślasku

Johan­nes Czo­drow­ski, któ­ry w 1977 roku wraz z rodzi­ca­mi wyje­chał do RFN, zosta­wia­jąc gospo­dar­stwo w Tomasz­ko­wie pod Olsz­ty­nem, otrzy­mał w 2017 roku wyrok zasą­dza­ją­cy pra­wie 670 tysię­cy zło­tych odszko­do­wa­nia. Spra­wa doty­czy­ła 40-hek­ta­ro­we­go gospo­dar­stwa rol­ne­go z 10-hek­ta­ro­wym lasem.

Część gospo­dar­stwa zosta­ła sprze­da­na nowym wła­ści­cie­lom i nie mogła być zwró­co­na. Pozo­sta­łą część – las i dział­ki – prze­ję­ły gmi­na i Lasy Pań­stwo­we. Pro­ku­ra­to­ria Gene­ral­na Skar­bu Pań­stwa wno­si­ła o odda­le­nie pozwu, ale przegrała.

W przy­pad­ku rodzi­ny Sikor­skich, któ­ra w 1978 roku wyje­cha­ła do RFN, pozo­sta­wia­jąc 5,5‑hektarowe gospo­dar­stwo w Gie­trz­wał­dzie, spad­ko­bier­cy uzy­ska­li łącz­nie oko­ło 200 tysię­cy złotych.

Andre­as Sikor­ski otrzy­mał 66 tysię­cy zło­tych, jego przy­rod­ni brat Die­ter Pest­kow­ski – 44 tysią­ce zło­tych (jako dziec­ko tyl­ko jed­ne­go z mał­żon­ków). Ponad 4 hek­ta­ry zosta­ły sprze­da­ne nowym wła­ści­cie­lom, przez co zwrot w natu­rze był niemożliwy.

W innej spra­wie doty­czą­cej Gie­trz­wał­du, spad­ko­bier­ca Anton B. otrzy­mał w 2024 roku wyrok zasą­dza­ją­cy ponad 493 tysią­ce zło­tych za bez­praw­ne prze­ję­cie i zby­cie 57-hek­ta­ro­we­go gospo­dar­stwa jego mat­ki Cecy­lii W. Nie­ru­cho­mość zosta­ła prze­ję­ta przez Skarb Pań­stwa w latach 70., a nie­waż­ność decy­zji stwier­dził dopie­ro w 2016 roku mini­ster rol­nic­twa i roz­wo­ju wsi.

W 2022 roku miesz­kań­cy War­mii, któ­rzy w 1978 roku wyemi­gro­wa­li do Repu­bli­ki Fede­ral­nej Nie­miec i zosta­wi­li pod Gie­trz­wał­dem 24-hek­ta­ro­we gospo­dar­stwo. Już trzy dni po ich wyjeź­dzie gospo­dar­stwo zosta­ło prze­ję­te przez Skarb Pań­stwa i zby­te innym oso­bom oraz Lasom Państwowym.

Prze­sie­dleń­cy wygra­li 900 tysię­cy zło­tych odszko­do­wa­nia w pra­wo­moc­nym wyro­ku. Jak powie­dział ich peł­no­moc­nik mece­nas Woj­ciech Wrze­cion­kow­ski: ​„Moim klien­tom po pro­stu zabra­no w PRL ich mają­tek. Nikt z nas nie chciał­by być w takiej sytu­acji posta­wio­ny. Odszko­do­wa­nie za to, co zabra­ło im pań­stwo, jest po pro­stu sprawiedliwe”.

Od 2013 roku do Sądu Okrę­go­we­go w Olsz­ty­nie wpły­nę­ło 20 pozwów doty­czą­cych rosz­czeń auto­chto­nów oraz ich spad­ko­bier­ców. W spra­wach zakoń­czo­nych powo­do­wie wygra­li w 10 przy­pad­kach, w dwóch spra­wach odrzu­co­no pozew, a w trzech odda­lo­no powódz­two. Naj­wyż­sza kwo­ta dotych­czas zasą­dzo­na przez sąd to 1 milion 218 tysię­cy zło­tych dla pię­ciu powodów.

Tyl­ko w 2017 roku przed sądem okrę­go­wym w Olsz­ty­nie toczy­ło się 6 spraw o odszko­do­wa­nia za nie­ru­cho­mo­ści pozo­sta­wio­ne po wyjeź­dzie do RFN. Daw­ni prze­sie­dleń­cy żąda­li od Skar­bu Pań­stwa kwot od 100 tysię­cy do 2 milio­nów złotych.

W porów­na­niu do licz­by wszyst­kich spraw wpły­wa­ją­cych do sądów cywil­nych nie sta­no­wią one dużej licz­by – w samym 2016 roku do I Wydzia­łu Cywil­ne­go Sądu Okrę­go­we­go w Olsz­ty­nie wpły­nę­ło łącz­nie 1789 spraw. Nie dotar­łem do naj­now­szych sta­ty­styk, ale moż­na się spo­dzie­wać, że ska­la rosz­czeń rośnie.

Zda­niem praw­ni­ków spe­cja­li­zu­ją­cych się w tej tema­ty­ce, rosz­czeń może być coraz wię­cej. Usta­wa z 2007 roku o ujaw­nie­niu w księ­gach wie­czy­stych pra­wa wła­sno­ści Skar­bu Pań­stwa de fac­to wska­zu­je, kto poprzed­nio posia­dał mająt­ki, co uła­twia spad­ko­bier­com iden­ty­fi­ka­cję nie­ru­cho­mo­ści, o któ­re mogą walczyć.

Naj­gło­śniej­szą spra­wą na Gór­nym Ślą­sku był pro­ces Rein­hol­da L. oraz jego rodzi­ny – spad­ko­bier­ców Elfrie­de i Jerze­go L., któ­rzy doma­ga­li się zwro­tu dzie­się­ciu nie­ru­cho­mo­ści w Byto­miu o łącz­nej powierzch­ni pra­wie 14 tysię­cy metrów kwadratowych.

W 2013 roku spad­ko­bier­cy poskar­ży­li się do Woje­wódz­kie­go Sądu Admi­ni­stra­cyj­ne­go w Gli­wi­cach na woje­wo­dę, któ­ry odmó­wił zwro­tu nie­ru­cho­mo­ści. Spra­wa tra­fi­ła do Naczel­ne­go Sądu Administracyjnego.

W 2015 roku NSA odda­lił skar­gę kasa­cyj­ną rodzi­ny L. Sąd uznał, że spad­ko­bier­cy nie mają szans na odzy­ska­nie mająt­ku, ponie­waż prze­sie­dleń­cy przed laty zrze­kli się pol­skie­go oby­wa­tel­stwa i jed­no­cze­śnie pra­wa własności.

Klu­czo­we w uza­sad­nie­niu było stwier­dze­nie, że Elfrie­de i Jerzy L. mie­li pra­wo do nie­ru­cho­mo­ści jesz­cze po woj­nie, ale zrze­kli się go w momen­cie skła­da­nia wnio­sku o wyjazd do Nie­miec. Tym samym mają­tek przed­wo­jen­nych wła­ści­cie­li prze­szedł na wła­sność pań­stwa zgod­nie z obo­wią­zu­ją­cym wów­czas prawem.

Mece­nas Lech Oba­ra, spe­cja­li­zu­ją­cy się w tema­ty­ce nie­miec­kich rosz­czeń, potrak­to­wał decy­zję NSA jako sygnał zmia­ny linii orzecz­nic­twa w tego typu spra­wach. Orze­cze­nie to jest szcze­gól­nie istot­ne dla Gór­ne­go Ślą­ska, gdzie wie­le osób dys­po­nu­je przed­wo­jen­ny­mi tytu­ła­mi własności.

Wyrok wyraź­nie roz­róż­nił sytu­ację prze­sie­dleń­ców, któ­rzy świa­do­mie zrze­kli się oby­wa­tel­stwa i praw mająt­ko­wych, od przy­pad­ków osób, któ­re zacho­wa­ły pol­skie oby­wa­tel­stwo do śmier­ci, a dopie­ro ich spad­ko­bier­cy wyemigrowali.

Sza­cu­je się, że praw do pozo­sta­wio­ne­go mająt­ku mogli­by się doma­gać potom­ko­wie oko­ło 700 tysię­cy osób, któ­re opu­ści­ły Pol­skę od 1945 roku. 

Odszko­do­wa­nia wypła­co­ne Niem­com przez Niemcy

Co istot­ne, oso­by wyjeż­dża­ją­ce do Nie­miec w ramach póź­nych prze­sie­dleń otrzy­my­wa­ły od rzą­du nie­miec­kie­go odszko­do­wa­nia za pozo­sta­wio­ne mie­nie. Na pod­sta­wie umo­wy mię­dzy RFN a PRL z 1975 roku Niem­cy wypła­ci­li Pol­sce glo­bal­nie 1,3 miliar­da marek nie­miec­kich (póź­niej dodat­ko­wo 500 milio­nów DM w 1991 roku).

Do koń­ca 2003 roku rząd nie­miec­ki wypła­cił oso­bom wypę­dzo­nym i prze­sie­dlo­nym łącz­nie oko­ło 64 miliar­dy euro. Śred­nio poszko­do­wa­ni otrzy­ma­li oko­ło 22 proc. war­to­ści utra­co­ne­go majątku.

Co wię­cej, na pod­sta­wie usta­wy o wyrów­ny­wa­niu obcią­żeń (Laste­naus­gle­ichs­ge­setz) z 1952 roku Niem­cy wypła­ci­ły swo­im oby­wa­te­lom wypę­dzo­nym z tere­nów na wschód od Odry i Nysy łącz­nie oko­ło 75 miliar­dów euro. W sumie oby­wa­te­le nie­miec­cy otrzy­ma­li po woj­nie 89 miliar­dów euro z róż­nych źródeł.

Jak pod­kre­ślał mece­nas Lech Oba­ra: ​„Ci – któ­rzy wysu­wa­ją swo­je rosz­cze­nia – już wcze­śniej dosta­li odszko­do­wa­nia za pozo­sta­wio­ne mająt­ki. A nie może być tak, że kto­kol­wiek będzie dosta­wał odszko­do­wa­nie dwu­krot­nie. Kłó­ci się to z poczu­ciem spra­wie­dli­wo­ści społecznej”.

Przy­pad­ki takie jak rodzin Moska­li­ków i Gło­wac­kich poka­zu­ją ludz­ki wymiar pro­ble­mu. Oso­by te miesz­ka­ły w domach przez 30–40 lat, inwe­stu­jąc w remon­ty i utrzy­ma­nie, w prze­ko­na­niu, że sta­ną się wła­ści­cie­la­mi. Eks­mi­sje pro­wa­dzą do tra­ge­dii rodzin­nych – ​„Wło­ży­li­śmy w ten dom pie­nią­dze i zdro­wie”, mówi­ła pła­cząc Wła­dy­sła­wa Głowacka.

Zasą­dzo­ne odszko­do­wa­nia obcią­ża­ją pol­ski Skarb Pań­stwa, a więc wszyst­kich podat­ni­ków. Suma wypłat rośnie – od kil­ku­dzie­się­ciu tysię­cy zło­tych po ponad milion zło­tych w poje­dyn­czych sprawach.

Mece­nas Lech Oba­ra z Ruchu Praw­ni­ków prze­ciw­ko Nie­miec­kim Rosz­cze­niom Rewin­dy­ka­cyj­nym trak­tu­je decy­zję NSA z 2015 roku (w spra­wie Rein­hol­da L. w Byto­miu) jako sygnał zmia­ny linii orzecz­nic­twa w tego typu spra­wach. Pod­kre­śla zna­cze­nie odszko­do­wań już wypła­co­nych przez Niem­cy i koniecz­ność prze­ciw­dzia­ła­nia podwój­ne­mu odszkodowaniu.

Z dru­giej stro­ny, peł­no­moc­ni­cy spad­ko­bier­ców, jak mece­nas Woj­ciech Wrze­cion­kow­ski, argu­men­tu­ją, że ich klien­ci zosta­li bez­praw­nie pozba­wie­ni mająt­ku przez komu­ni­stycz­ne pań­stwo i odszko­do­wa­nie jest sprawiedliwe.

Pro­ble­ma­ty­ka przej­mo­wa­nia mająt­ków przez nie­miec­kich spad­ko­bier­ców po 1945 roku pozo­sta­je kon­tro­wer­syj­na i zło­żo­na praw­nie. Z jed­nej stro­ny mamy do czy­nie­nia z bez­praw­ny­mi prze­ję­cia­mi mająt­ków w okre­sie PRL, z dru­giej – z odszko­do­wa­nia­mi już wypła­co­ny­mi przez Niem­cy i koniecz­no­ścią ochro­ny inte­re­sów pol­skich rodzin miesz­ka­ją­cych przez dzie­się­cio­le­cia w tych nieruchomościach.

Gór­ny Śląsk sta­no­wi szcze­gól­ny przy­pa­dek ze wzglę­du na maso­wą emi­gra­cję w latach 70. i 80. XX wie­ku. Z trzech naj­więk­szych miast prze­my­sło­wych – Byto­mia, Zabrza i Gli­wic – wyje­cha­ło kil­ka­dzie­siąt tysię­cy osób. Pozo­sta­wio­ne przez nich gospo­dar­stwa, domy i nie­ru­cho­mo­ści sta­ły się wła­sno­ścią pań­stwa, a obec­nie ich spad­ko­bier­cy pró­bu­ją odzy­skać mająt­ki lub uzy­skać odszkodowania.

Klu­czo­we zna­cze­nie ma linia orzecz­ni­cza z dwóch wyro­ków: z jed­nej stro­ny orze­cze­nie Sądu Naj­wyż­sze­go z 2012 roku, któ­re roz­róż­ni­ło sytu­ację praw­ną samych prze­sie­dleń­ców od ich spad­ko­bier­ców, z dru­giej – wyrok NSA w spra­wie Byto­mia z 2015 roku, któ­ry sta­now­czo odda­lił rosz­cze­nia spad­ko­bier­ców osób, któ­re świa­do­mie zrze­kły się obywatelstwa.

To dru­gie orze­cze­nie może sta­no­wić pre­ce­dens chro­nią­cy pol­ski Skarb Pań­stwa przed falą rosz­czeń z Gór­ne­go Ślą­ska, gdzie ska­la wyjaz­dów była znacz­nie więk­sza niż na War­mii i Mazu­rach. Jed­no­cze­śnie spra­wy, w któ­rych wła­ści­cie­le zacho­wa­li pol­skie oby­wa­tel­stwo do śmier­ci, mogą koń­czyć się suk­ce­sem spadkobierców.

Pro­blem wyma­ga kom­plek­so­we­go roz­wią­za­nia usta­wo­daw­cze­go, któ­re pogo­dzi ochro­nę praw wła­sno­ści z zasa­da­mi spra­wie­dli­wo­ści spo­łecz­nej i histo­rycz­nym kon­tek­stem prze­ję­cia ziem zachod­nich przez Pol­skę po II woj­nie światowej.

Szcze­gól­nie w kon­tek­ście fak­tu, że Niem­cy wypła­ci­ły już swo­im oby­wa­te­lom łącz­nie 89 miliar­dów euro odszko­do­wań, w tym 75 miliar­dów dla wypę­dzo­nych z tere­nów wschodnich.

Do 2025 roku ten­den­cja wzro­sto­wa w licz­bie pozwów nie­miec­kich spad­ko­bier­ców o odszko­do­wa­nia i zwro­ty nie­ru­cho­mo­ści w Pol­sce jest wyraź­na. Z uwa­gi na zło­żo­ność pro­ble­ma­ty­ki, powią­za­nej z histo­rycz­ny­mi wywłasz­cze­nia­mi, wie­lo­let­ni­mi pro­ce­du­ra­mi admi­ni­stra­cyj­ny­mi i sądo­wy­mi oraz nego­cja­cja­mi mię­dzy­na­ro­do­wy­mi, spra­wy te są roz­pa­try­wa­ne przez sądy i orga­ny pań­stwo­we w ramach dłu­go­trwa­łych postępowań.

Ska­la tych pozwów jest szcze­gól­nie widocz­na w sądach w regio­nach daw­nych Ziem Odzy­ska­nych (War­mia, Mazu­ry, Gór­ny Śląsk). Pro­ku­ra­to­ria Gene­ral­na Skar­bu Pań­stwa oraz sądy wska­zu­ją na znacz­ne obcią­że­nie pro­ce­so­we i finan­so­we wyni­ka­ją­ce z tych postę­po­wań. Na Gór­nym Ślą­sku funk­cjo­nu­ją róż­ne orga­ni­za­cje i gru­py, któ­re dekla­ru­ją chęć odzy­ska­nia mająt­ków, odszko­do­wań lub bro­nią inte­re­sów nie­miec­kiej mniejszości.

Dane z 2025 roku potwier­dza­ją, że temat pozo­sta­je aktu­al­ny i będzie wyma­gał dal­szych dzia­łań legi­sla­cyj­nych oraz poli­tycz­nych, aby usta­bi­li­zo­wać sytu­ację praw­ną doty­czą­ca daw­nych wła­sno­ści i rosz­czeń nie­miec­kich spadkobierców.

Powier­nic­two Pru­skie – fabry­ka roszczeń

Powier­nic­two Pru­skie powsta­ło w 2000 roku w Niem­czech jako spół­ka koman­dy­to­wo-akcyj­na (GmbH & Co. KG a. A.). Zosta­ło zało­żo­ne przez gru­pę nie­miec­kich wysie­dlo­nych. Celem było uzy­ska­nie zwro­tu mająt­ków pozo­sta­wio­nych przez wysie­dlo­nych Niem­ców, docho­dze­nie odszko­do­wań od władz pol­skich, repre­zen­to­wa­nie inte­re­sów nie­miec­kich oby­wa­te­li i ich spad­ko­bier­ców, budo­wa­nie orga­ni­za­cji mogą­cej pod­trzy­mać i zabez­pie­czyć rosz­cze­nia mająt­ko­we poszcze­gól­nych wypę­dzo­nych i ich potomków.

Orga­ni­za­cja ta dzia­ła od wie­lu lat, jed­nak jej dzia­łal­ność nie jest pozba­wio­na kon­tro­wer­sji. Wie­lo­krot­nie pod­kre­śla się, że dzia­ła­nia Powier­nic­twa są sprzecz­ne z pra­wem mię­dzy­na­ro­do­wym i pra­wem kra­jo­wym Pol­ski. Od począt­ku jej ist­nie­nia poja­wia­ły się zarzu­ty o kwe­stio­no­wa­nie obo­wią­zu­ją­cych porząd­ków praw­nych, pró­bę pod­wa­że­nia legi­ty­ma­cji wła­sno­ścio­wej i sta­ra­nia o dekon­stru­owa­nie pol­skiej suwe­ren­no­ści na tere­nach daw­nych Prus.

W 2006 roku Powier­nic­two Pru­skie (Preu­ßi­sche Treu­hand) zło­ży­ło w Euro­pej­skim Try­bu­na­le Praw Czło­wie­ka w Stras­bur­gu 22 indy­wi­du­al­ne skar­gi prze­ciw­ko Pol­sce. Orga­ni­za­cja doma­ga­ła się zwro­tu mająt­ków pozo­sta­wio­nych przez wysie­dlo­nych Niem­ców po II woj­nie światowej.

Prze­gra­na w Strasburgu

7 paź­dzier­ni­ka 2008 roku Try­bu­nał odrzu­cił wszyst­kie skar­gi jako bez­pod­staw­ne. Orze­czo­no, że:

• Pol­ska nie spra­wo­wa­ła kon­tro­li nad swo­imi przy­szły­mi zie­mia­mi zachod­ni­mi w okre­sie od stycz­nia do kwiet­nia 1945 roku – wów­czas nadal były czę­ścią Niemiec.

• Pol­ska raty­fi­ko­wa­ła Euro­pej­ską Kon­wen­cję Praw Czło­wie­ka dopie­ro w 1994 roku, więc nie może być ona sto­so­wa­na do zda­rzeń z 1945 roku.

• Brak pol­skich regu­la­cji praw­nych w spra­wie reha­bi­li­ta­cji wysie­dlo­nych Niem­ców nie sta­no­wi naru­sze­nia praw człowieka.

• Powier­nic­two Pru­skie jako spół­ka nie jest ofia­rą naru­szeń kon­wen­cji i nie może wystę­po­wać przed Trybunałem.

Po wyro­ku try­bu­na­łu nie­miec­ki rząd uznał spra­wę rosz­czeń wobec Pol­ski za zamknię­tą. Kanc­lerz Ange­la Mer­kel stwier­dzi­ła: ​„Orze­cze­nie to potwier­dza sta­no­wi­sko Nie­miec, że skar­ga była bezpodstawna”.

War­to zazna­czyć, że sądy w Pol­sce przyj­mu­ją zgod­nie z orzecz­nic­twem Sądu Naj­wyż­sze­go, iż 10-let­ni okres przedaw­nie­nia ule­ga zawie­sze­niu lub nie roz­po­czy­na bie­gu, gdyż daw­ni wła­ści­cie­le lub ich spad­ko­bier­cy nie mogli docho­dzić swo­ich rosz­czeń w okre­sie funk­cjo­no­wa­nia ustro­ju komu­ni­stycz­ne­go. Sąd może roz­po­znać kwe­stię przedaw­nie­nia jedy­nie na zarzut pod­nie­sio­ny przez Skarb Państwa.

Pierw­szym prze­wod­ni­czą­cym rady nad­zor­czej Powier­nic­twa Pru­skie­go był Rudi Pawel­ka, rów­no­cze­śnie prze­wod­ni­czą­cy Ziom­ko­stwa Śląsk. Jego zastęp­cą był Hans-Gün­ther Par­plies, wice­pre­zy­dent Związ­ku Wypę­dzo­nych (Fede­ra­tion of Expel­le­es), orga­ni­za­cji kie­ro­wa­nej przez Eri­kę Ste­in­bach, któ­ra jed­nak ofi­cjal­nie dystan­so­wa­ła się od Powiernictwa.

Moniusz­ko

Pomnik Sta­ni­sła­wa Moniusz­ki na pl. Karo­la Miar­ki w Katowicach.

Odsło­nię­to go 8 czerw­ca 1930. Auto­ra­mi pro­jek­tu byli Win­cen­ty i Ste­fan Cho­rem­bal­scy, a pomnik wyko­nał Win­cen­ty Cho­rem­bal­ski. Monu­ment powstał z ini­cja­ty­wy kom­po­zy­to­ra i dyry­gen­ta Ste­fa­na Maria­na Sto­iń­skie­go – pre­ze­sa Związ­ku Ślą­skich Kół Śpie­wa­czych.
Pla­no­wa­no róż­ne loka­li­za­cje monu­men­tu, m.in. pl. Andrze­ja lub oko­li­ce Aka­de­mii Muzycz­nej.
W cza­sie II woj­ny świa­to­wej pomnik został znisz­czo­ny przez Niem­ców. Odsło­nię­cie odbu­do­wa­ne­go pomni­ka odby­ło się 20 paź­dzier­ni­ka 1959 r.

Kopal­nia Makoszowy

Coraz wię­cej zdjęć likwi­do­wa­nych kopal­ni. To Kopal­nia Węgla Kamien­ne­go Mako­szo­wy (Del­brück) – kopal­nia znaj­du­ją­ca się w Zabrzu (Mako­szo­wach).

Tra­dy­cyj­nie tro­chę histo­rii. Kopal­nia Mako­szo­wy zaczę­ła powsta­wać od 1890 r., gdy pozio­ma­mi 170 i 230 m przez wyro­bi­ska pro­wa­dzo­ne pod zie­mią na zachód z kopal­ni Guido (budo­wa­nej od poło­wy XIX w. przez hra­bie­go Guido Henc­kel von Don­ner­smarck) roz­po­zna­no rezer­wo­we pola gór­ni­cze o nazwach Zero i Double Zero.
Po III Powsta­niu Ślą­skim i dwu­let­nim spo­rze gra­nicz­nym Mako­szo­wy i Koń­czy­ce decy­zją spe­cjal­nej komi­sji Ligi Naro­dów przy­zna­no w 1923 r. Pol­sce.
Od kwiet­nia 1945 r., gdy Armia Czer­wo­na prze­ka­za­ła czę­ścio­wo zato­pio­ny, opusz­czo­ny przez nie­miec­ką zało­gę zakład wła­dzom pol­skim, kopal­nia nosi nazwę Mako­szo­wy. W okre­sie roz­bu­do­wy kopal­ni na połu­dnie doszło 28 sierp­nia 1958 r. do naj­tra­gicz­niej­szej kata­stro­fy – od pal­ni­ka ace­ty­le­no­we­go, któ­rym cię­to żela­zną strop­ni­cę na pozio­mie 300 m, wybuchł ogrom­ny pożar. Śmier­tel­nie zacza­dzi­ło się pod zie­mią 72 gór­ni­ków a 87 ule­gło poważ­nym zatru­ciom.
W latach 60. XX w. zgłę­bio­no do 717 m nowy szyb III, a kolej­ny – szyb IV wydo­byw­czy – uru­cho­mio­no na głę­bo­kość 944 m w 1981 r.
W grud­niu 2022 roku, po 116 latach, kopal­nia osta­tecz­nie prze­szła do histo­rii. Zni­ka­ją szy­by i budyn­ki. Sic transit…

Strach esbe­ków

Ape­lu­ję o ostroż­ność w powie­la­niu pew­nej dez­in­for­ma­cji doty­czą­cej księ­dza Blachnickiego.

Pre­zy­dent Andrzej Duda odzna­czył nie­daw­no pośmiert­nie Orde­rem Orła Bia­łe­go ks. Fran­cisz­ka Blach­nic­kie­go, zało­ży­cie­la Ruchu Świa­tło-Życie i twór­cę Kru­cja­ty Wyzwo­le­nia Czło­wie­ka. Pre­zy­dent pod­kre­ślił, że Order Orła Bia­łe­go jest ​„odzna­cze­niem wol­nej, suwe­ren­nej, nie­pod­le­głej Rzeczypospolitej”.

- Dla­te­go tak szcze­gól­nie ks. Fran­cisz­ko­wi Blach­nic­kie­mu ten Order się nale­ży. Za wal­kę o suwe­ren­ną Pol­skę – stwier­dził. – Był prze­śla­do­wa­ny przez komu­ni­stów, wię­zio­ny, umiesz­czo­ny na przy­mu­so­wym lecze­niu psy­chia­trycz­nym, a licz­ne akcje dez­in­for­ma­cyj­ne depre­cjo­no­wa­ły ruch, któ­ry two­rzył - mówił prezydent.

War­to tu zaape­lo­wać jed­nak o ostroż­ność. Nie wiem, kto Pre­zy­den­to­wi pisał to prze­mó­wie­nie, ale zawie­ra nie­praw­dzi­we stwier­dze­nie, na doda­tek styg­ma­ty­zu­ją­ce duchow­ne­go, i mogą­ce zaszko­dzić w trwa­ją­cym w Waty­ka­nie pro­ce­sie beatyfikacyjnym.

O tym, że ksiądz Blach­nic­ki miał prze­by­wać na przy­mu­so­wym lecze­niu psy­chia­trycz­nym (ani dobro­wol­nym) nie wie­dzą bowiem ani histo­ry­cy, zaj­mu­ją­cy się dzia­łal­no­ścią księ­dza, ani duchow­ni czy publicyści.

W 1995 r. roz­po­czął się w archi­die­ce­zji kato­wic­kiej pro­ces beaty­fi­ka­cyj­ny ks. Blach­nic­kie­go. We wrze­śniu 2015 r. papież Fran­ci­szek pod­pi­sał dekret o hero­icz­no­ści jego cnót, co ozna­cza­ło, że potrze­ba już tyl­ko uzna­nia cudu za jego wsta­wien­nic­twem. Prze­ciw­ni­cy beaty­fi­ka­cji mają w ręku argu­ment ​„Blach­nic­ki był waria­tem, bo leczył się psy­chia­trycz­nie”. Gdy­by taki ele­ment życio­ry­su (praw­dzi­wy lub spre­pa­ro­wa­ny) poja­wił się, to natych­miast został­by wyko­rzy­sta­ny przez nie­na­wi­dzą­cych duchow­ne­go funk­cjo­na­riu­szy SB i MSW, o KGB nie wspominając.

O ​„repre­sjach psy­chia­trycz­nych” nie ma sło­wa w aktach spraw ope­ra­cyj­nych MSW, w któ­rych poja­wia się oso­ba księ­dza Fran­cisz­ka Blach­nic­kie­go, zacho­wa­nych w archi­wach Insty­tu­tu Pamię­ci Narodowej.

Festi­wal dez­in­for­ma­cji
Kie­dy w mar­cu 2023 roku mini­ster spra­wie­dli­wo­ści Zbi­gniew Zio­bro ogło­sił, że pro­ku­ra­tor IPN w Kato­wi­cach Michał Skwa­ra w dru­gim śledz­twie w spra­wie śmier­ci księ­dza Blach­nic­kie­go, zdo­był dowo­dy na to, że duchow­ny został otru­ty w lutym 1987 roku w Carls­ber­gu w RFN przez agen­tu­rę służb spe­cjal­nych PRL, roz­po­czął się nato­miast festi­wal dezinformacji.

Jego pod­ło­że jest pro­ste do wyja­śnie­nia. Przede wszyst­kim dowo­dy na fakt, że w zabój­stwie księ­dza bra­li udział agen­ci Depar­ta­men­tu I MSW, sku­tecz­nie demo­lu­je ​„mit zało­ży­ciel­ski” wywia­du PRL, po trans­for­ma­cji mięk­ko, nie­mal bez wery­fi­ka­cji funk­cjo­na­riu­szy prze­kształ­co­ne­go w Zarząd Wywia­du UOP, kreu­ją­cych się na szla­chet­nych ofi­ce­rów, brzy­dzą­cych się zabój­stwa­mi i poli­ty­ką. Prze­cież oni tyl­ko zbie­ra­li infor­ma­cje i nie prze­ka­zy­wa­li ich do Moskwy… Zapew­ne byli i tacy. Jed­nak na obraz cało­ści skła­da­ją się szczegóły.

Na to nakła­da się nie­chęć Agen­cji Wywia­du do współ­pra­cy z IPN w tym śledz­twie. Opi­sy­wa­łem jej praw­do­po­dob­ne pod­ło­że: AW chro­ni swo­ją nadal aktyw­ną agen­tu­rę w Carls­ber­gu, któ­rą prze­ję­ła po 1989 r.

Uwia­ry­god­nie­nie wer­sji ​„lecze­nia psy­chia­trycz­ne­go”, nawet przy­mu­so­we­go (gdy­by było) daje zabój­com moż­li­wość pod­wa­że­nia wyni­ków opi­nii tok­sy­ko­lo­gicz­no-sądo­wej, któ­ra dowio­dła, że ks. Blach­nic­ki został otru­ty. ​„Te śla­dy sub­stan­cji X, któ­re wykry­to pod­czas badań, były skład­ni­ka­mi leków psy­cho­tro­po­wych, któ­re zaży­wał. No i przedaw­ko­wał, stąd zator i śmierć. Prze­cież o wspo­mi­nał o tym Pre­zy­dent” – zapew­ne usły­szy od prze­słu­chi­wa­nych ofi­ce­rów Depar­ta­men­tu I pro­ku­ra­tor. Zresz­tą wyszko­le­ni w prze­słu­cha­niach i dez­in­for­ma­cji wszyst­kie­mu zaprze­cza­ją. Na razie są monolitem.

Zresz­tą już w wypo­wie­dziach nie­któ­rych współ­pra­cow­ni­ków ks. Blach­nic­kie­go z Carls­ber­gu poja­wia­ły się wpro­wa­dzo­ne wcze­śniej spryt­nie wąt­ki dez­in­for­ma­cyj­ne. Na przy­kład wypo­wiedź ks. Kazi­mie­rza Ćwie­rza. To jeden z czwór­ki kapła­nów wyświę­co­nych w 1985 r. dla Ruchu Świa­tło-Życie przez bpa Szcze­pa­na Weso­łe­go (pod­jął decy­zję o szyb­kim pochów­ku i zanie­cha­niu sek­cji zwłok), któ­rzy w ostat­nich latach życia księ­dza Fran­cisz­ka Blach­nic­kie­go, posłu­gi­wa­li i pra­co­wa­li razem z nim w Carlsbergu.

W fil­mie ​„Blach­nic­ki. Życie i Świa­tło” w reży­se­rii Iwo Kar­de­la, któ­ry jest auto­rem sce­na­riu­sza wraz z Janem Pospie­szal­skim, ks. Ćwierz opo­wia­da o moż­li­wo­ści zatru­cia się przez ks. Fran­cisz­ka opa­ra­mi (sic!) ze skle­jar­ki, na wsku­tek uszko­dze­nia wen­ty­la­cji w dru­kar­ni. Wraz z nim taką wer­sję pod­trzy­mu­je dru­gi ksiądz – Marek Dydo. Opi­nia tok­sy­ko­lo­gicz­no-sądo­wa jed­nak to wyklu­czy­ła. Inni świad­ko­wie też. Ale wrzu­co­ny wątek krąży.

Co z tego wyni­ka? Dez­in­for­ma­cja, że ks. Blach­nic­ki zatruł się w dru­kar­ni, a nie został otru­ty przez agen­tów SB, bo w dniu śmier­ci ks. Blach­nic­kie­go agen­tów wywia­du Andrze­ja i Joan­ny Gon­tar­czy­ków („Yon” i ​„Pan­na”) nie było w Carls­ber­gu. Takie alibi.

Dzie­się­cio­le­cia inwigilacji

Natu­ral­nie, komu­ni­stycz­na bez­pie­ka pro­wa­dzi­ła inwi­gi­la­cję duchow­ne­go na każ­dym eta­pie jego życia i dzia­łal­no­ści: gdy w Kato­wi­cach two­rzył Kru­cja­tę Trzeź­wo­ści, gdy stu­dio­wał i pra­co­wał na KUL w Lubli­nie, oraz w Kro­ścien­ku, gdzie budo­wał ruch oazo­wy, i wresz­cie na emi­gra­cji, gdzie został zamor­do­wa­ny. Jak wspo­mi­na dr Andrzej Gra­jew­ski, dzien­ni­karz ​„Gościa Nie­dziel­ne­go”, pierw­szy ślad inwi­gi­la­cji ks. Blach­nic­kie­go pocho­dzi z poło­wy lat 50. ubie­głe­go wieku.

Są to dono­sy na nie­go, gdy jako mło­dy ksiądz wystą­pił prze­ciw­ko pomy­sło­wi popie­ra­ne­go przez komu­ni­stycz­ną wła­dzę wika­riu­sza kapi­tul­ne­go die­ce­zji kato­wic­kiej ks. Jana Pisko­rza doty­czą­ce­mu zwo­ła­nia nie­le­gal­ne­go syno­du, któ­ry zagra­żał jed­no­ści Kościo­ła na Ślą­sku. W 1957 r. ks. Blach­nic­ki utwo­rzył Kru­cja­tę Trzeź­wo­ści, któ­ra łączy­ła zasa­dy kato­lic­kie­go ruchu abs­ty­nenc­kie­go z ruchem maryj­nym. Bez­pie­ka zauwa­ży­ła ogrom­ny suk­ces tego ruchu, dla­te­go w 1959 r. zało­ży­ła na nie­go spra­wę o kryp­to­ni­mie Zawada.

W mar­cu 1961 r. ks. Fran­ci­szek został aresz­to­wa­ny za ​„szka­lo­wa­nie wła­dzy” i osa­dzo­ny kato­wic­kim wię­zie­niu przy ul. Miko­łow­skiej.

Duchow­ny został ska­za­ny na dzie­więć mie­się­cy za ​„wyda­wa­nie nie­le­gal­nych dru­ków i roz­po­wszech­nia­nie fał­szy­wych wia­do­mo­ści o prze­śla­do­wa­niach Kościo­ła”. Po kil­ku mie­sią­cach spę­dzo­nych w aresz­cie został zwol­nio­ny. W tym samym wię­zie­niu cze­kał na wyko­na­nie wyro­ku śmier­ci ska­za­ny przez Niem­ców w 1942 r. Do idei wal­ki z alko­ho­li­zmem oraz inny­mi uza­leż­nie­nia­mi kapłan powró­cił w 1979 r. w ramach przy­go­to­wań do pierw­szej piel­grzym­ki Jana Paw­ła II do Polski.

Agen­ci SB z Lubli­na inwi­gi­lo­wa­li duchow­ne­go pod­czas jego stu­diów i pra­cy na KUL. Ota­cza­ła go agen­tu­ra wer­bo­wa­na zarów­no wśród osób świec­kich, jak i kapła­nów z jego oto­cze­nia. Dzia­ła­nia bez­pie­ki nasi­li­ły się, gdy 31 paź­dzier­ni­ka 1964 r. zaku­pił par­ter domu przy ul. Jagiel­loń­skiej 100 na Kopiej Górce.

Wobec twór­cy ​„Oazy” roz­po­czę­to pro­wa­dze­nie ope­ra­cji dez­in­for­ma­cyj­nych, któ­re trwa­ły przez całe jego życie, a nawet są pro­wa­dzo­ne dzi­siaj. Bez­pie­ka roz­sy­ła­ła do bisku­pów ​„Samo­obro­nę wia­ry”, cza­so­pi­smo wyda­wa­ne przez Gru­pę D MSW, któ­re suge­ro­wa­ło, że duchow­ny odszedł od Kościo­ła kato­lic­kie­go i zbli­żył się do ruchu zie­lo­no­świąt­ko­we­go tak bar­dzo, że otarł się już nie­mal o here­zję. Reak­cje były róż­ne, bo w epi­sko­pa­cie ksiądz nie miał zbyt wie­lu przy­ja­ciół. Gdy­by nie wspar­cie kard. Karo­la Woj­ty­ły, dzia­ła­nia duchow­ne­go zosta­ły­by być może zablo­ko­wa­ne przez nie­przy­chyl­nych mu hie­rar­chów - wska­zał dr Gra­jew­ski, doda­jąc, że dzia­ła­nia dez­in­for­ma­cyj­ne nasi­li­ły się po sierp­niu 1980 r.

SB odno­to­wa­ła wystą­pie­nie ks. Blach­nic­kie­go na pod­su­mo­wa­niu let­nich reko­lek­cji oazo­wych we wrze­śniu 1980 r. Kry­tycz­nie oce­nił w nim m.in. posta­wę epi­sko­pa­tu w trak­cie sierp­nio­wych straj­ków. Zaape­lo­wał, aby ani­ma­to­rzy oazo­wi anga­żo­wa­li się w ​„Soli­dar­ność”. Wte­dy bez­pie­ka prze­ka­za­ła do rąk kard. Ste­fa­na Wyszyń­skie­go list, jaki rze­ko­mo ks. Blach­nic­ki napi­sał do bisku­pa prze­my­skie­go Igna­ce­go Tokar­czu­ka za pośred­nic­twem kogoś z naj­bliż­sze­go oto­cze­nia Pry­ma­sa Pol­ski. Pry­mas, obu­rzo­ny tonem tego sfał­szo­wa­ne­go listu, wysto­so­wał pismo do bp. Tade­usza Błasz­kie­wi­cza, opie­ku­na ruchu oazo­we­go i bisku­pa pomoc­ni­cze­go die­ce­zji prze­my­skiej, w któ­rym bar­dzo nega­tyw­nie oce­niał dzia­łal­ność ks. Blach­nic­kie­go. Takich przy­kła­dów wyra­fi­no­wa­nych dzia­łań, mają­cych skłó­cić ks. Fran­cisz­ka z wła­dza­mi kościel­ny­mi, było dużo. Np. w kurii kato­wic­kiej agen­tu­ra SB (głów­nie duchow­ni) prze­ka­zy­wa­ła bp. Her­ber­to­wi Bed­no­rzo­wi spre­pa­ro­wa­ne mate­ria­ły, po to by wywo­łać w nim nega­tyw­ne reak­cje wobec. ks. Blachnickiego.

Ani sło­wa w tych wszyst­kich opi­sach środ­ków ope­ra­cyj­nych i aktach MSW o tym, że ks. Blach­nic­ki miał być leczo­ny psy­chia­trycz­nie przy­mu­so­wo lub dobrowolnie.

Roz­pra­co­wa­nie kryp­to­nim Bax i Baxis
W 1982 r. ks. Blach­nic­ki osiadł w Carls­ber­gu w RFN. Stwo­rzył Chrze­ści­jań­ską Służ­bę Wyzwo­le­nia Naro­du oraz Mię­dzy­na­ro­do­we Cen­trum Ewan­ge­li­za­cji Świa­tło-Życie. Dzia­łal­ność Blach­nic­kie­go przy­cią­gnę­ła zain­te­re­so­wa­nie zarów­no wywia­du PRL, Sta­si, jak i Moskwy. Bez­pie­ka pod­czas roz­pra­co­wy­wa­nia nada­ła księ­dzu kryp­to­nim ​„Bax”. Jed­no­cze­śnie pol­skie wła­dze wsz­czę­ły śledz­two z zamia­rem posta­wie­nia duchow­ne­mu zarzu­tów dzia­ła­nia na szko­dę inte­re­sów PRL. W lutym 1983 r. roze­sła­no nawet za nim list goń­czy. W oto­cze­niu księ­dza dzia­ła­ło tak­że co naj­mniej dwo­je agen­tów wywia­du PRL. Byli nimi Jolan­ta i Andrzej Gon­tar­czy­ko­wie, któ­rzy zosta­li prze­rzu­ce­ni przez wywiad PRL do RFN w 1982 r. Dwa lata póź­niej nawią­za­li współ­pra­cę z ośrod­kiem w Carls­ber­gu i z samym ks. Blach­nic­kim. Szyb­ko zyska­li jego zaufa­nie i sta­li się bli­ski­mi współ­pra­cow­ni­ka­mi. W rze­czy­wi­sto­ści jed­nak mie­li oni za zada­nie inwi­gi­la­cję śro­do­wisk pol­skich w RFN.

Na dzień przed śmier­cią, 26 lute­go 1987 roku, ks. Blach­nic­kie­mu przed­sta­wio­no prze­ko­nu­ją­ce dowo­dy na temat agen­tu­ral­nej dzia­łal­no­ści mał­żeń­stwa. To wów­czas miał powie­dzieć do swo­ich bli­skich współ­pra­cow­ni­ków, że ​„Gon­tar­czy­ko­wie wykoń­czy­li Maxi­mi­lia­num”. W dniu swo­jej śmier­ci – wedle rela­cji świad­ków – Blach­nic­ki odbył burz­li­wą roz­mo­wę z Gontarczykami.

Ks. Blach­nic­ki zmarł nagle w Carls­ber­gu 27 lute­go 1987 r. Jako przy­czy­nę śmier­ci wska­za­no wów­czas zator płuc­ny. Do 2023 roku obo­wią­zy­wa­ła wer­sja, że stan jego zdro­wia i samo­po­czu­cie pogar­sza­ła coraz gor­sza sytu­acja finan­so­wa stwo­rzo­ne­go przez nie­go ośrodka.

Kry­sty­na

W 1928 roku sta­rą wie­żę szy­bu ​„Kaiser Wil­helm” zastą­pio­no moder­ni­stycz­ną wie­żą basz­to­wą o wyso­ko­ści 57 metrów. To jest wła­śnie szyb ​„Kry­sty­na”, nazwa­ny tak po 1945 roku.

Wymu­ro­wa­no ją z cegły i nada­no przy­bli­żo­ny kształt mło­ta gór­ni­cze­go – pyr­li­ka. Na węż­szym trzo­nie poło­żo­no szer­szą, beto­no­wą pły­tę, na któ­rej posa­do­wio­no gór­ną część wie­ży. Okna two­rzą pio­no­we cią­gi. W środ­ku pra­co­wa­ły pierw­sze na Ślą­sku elek­trycz­ne maszy­ny wycią­go­we, umiesz­czo­ne na gło­wi­cy. Mia­ły one moc 2700 i 2400 KM i pocho­dzi­ły z zabrzań­skiej Huty Don­ner­smarck (ich sil­ni­ki były fir­my BBC Brown Boveri). 

Maszy­ny napę­dza­ły koła o śred­ni­cy się­ga­ją­cej 7 metrów! Według nie­zwe­ry­fi­ko­wa­nych prze­ka­zów, na wie­żę szy­bu ​„Kaiser Wil­helm” wspiął się tuż przed wybu­chem II woj­ny świa­to­wej – w celu obser­wa­cji pol­skiej stro­ny gra­ni­cy – Adolf Hitler. W 1945 roku nazwę kopal­ni zmie­nio­no na ​„Szom­bier­ki”, a szy­bu na ​„Kry­sty­na”.

Mural

Mural na ścia­nie kamie­ni­cy w Szo­pie­ni­cach, w któ­rych uro­dził się Kazi­mierz Kutz.

„Kut­za na koniu” zapro­jek­to­wał Erwin Sów­ka, ostat­ni z mala­rzy słyn­nej Gru­py Janow­skiej, jed­ne­go z naj­słyn­niej­szych przed­sta­wi­cie­li twór­ców intu­icyj­ne­go malo­wa­nia ze Śląska.